Fase 3: Ontwikkel- of ontwerpfase

In deze fase in de Aanpak Duurzaam GWW worden de specificaties en het ontwerp doorontwikkeld op basis van het PvE (Programma van Eisen), inpassingsplannen en/of het schetsontwerp. Bij aanvang van deze fase zijn al systeemkeuzes gemaakt, een oplossingskader en eventuele oplossingsrichtingen of voorkeursvarianten liggen vast. In de ontwikkelfase wordt de klanteisenspecificatie/PvE uitgewerkt tot het niveau van een vraagspecificatie of ontwerpspecificaties. De stappen in de ontwikkelfase kunnen in de praktijk gedeeltelijk gelijktijdig, in een andere volgorde of iteratief worden doorlopen.

OIcoon Duurzaam GWWp basis van een vraagspecificatie kan de aanbesteding plaatsvinden, afhankelijk van de projectvorm en de gekozen contractvorm. Aan het einde van de ontwikkelfase is het aan te leggen systeem volledig gespecificeerd en ontworpen. Er zijn in principe dus geen ontwerpvrijheden meer en de overdracht naar de uitvoerend opdrachtnemer heeft (eerder of later in de fase) plaatsgevonden.

De Aanpak Duurzaam GWW focust in deze fase op het uitwerken van specificaties en ontwerp aan de hand van de vastgestelde ambities en gesignaleerde duurzaamheidskansen. Daarbij is het toetsproces van belang om aan te tonen dat de doelstellingen of eisen op het gebied van duurzaamheid ook daadwerkelijk hun beslag krijgen in het ontwerp en uiteindelijk het te realiseren systeem. Als de uitwerking van de specificaties en het ontwerp (grotendeels) door een opdrachtnemer gebeurt, dan is het zaak duurzaamheid goed te verankeren in de contractdocumenten. De stappen en bouwstenen in deze fase geven hierbij houvast.

Stappen ontwikkelfase

1. Analyse vraag en ambities 
2. Onderzoeken kansen 
3. Vastleggen ambities en kansen 
4. Verstaalslag naar specificaties en ontwerp 
5. Afweging en toetsen duurzaamheid 
6. Verantwoording en overdrachtsdocument

Stap 1: Analyse vraag en ambities

De eerste stap in de Ontwikkel- of Ontwerpfase is het analyseren en herijken van de wijze waarop duurzaamheid in de voorafgaande fase(n) al geborgd is in het project. Input daarvoor is het overdrachtsdocument uit de conceptfase, inclusief de ambities en doelstellingen vanuit het Ambitieweb. Is de Aanpak Duurzaam GWW (nog) niet gehanteerd in eerdere fase(n), dan moet worden nagegaan hoe duurzaamheid mogelijk op een andere wijze aandacht heeft gehad. Was het een afweegcriterium bij planstudies? Of zijn er maatregelen voor duurzaamheid vastgelegd in bijvoorbeeld het tracébesluit?

Aan de hand van een aantal vragen worden in deze stap de problematiek en maatschappelijke behoeften, nationale en lokale ambities binnen het project (opnieuw) geanalyseerd. In de volgende paragrafen is het uitgangspunt dat de aanpak is gehanteerd vanaf de concept- of planfase. Is dat niet het geval, dan gelden voor de aanpak in deze fase stap 1 tot en met 3 zoals beschreven voor de conceptfase.

Terug naar: Fase 2: Concept- of planfase
Meer informatie: Vragen om problematiek, maatschappelijke behoeften en ambities te analyseren

Stap 2: Onderzoeken kansen

Belangrijk voor het realiseren van duurzaamheidswinst in projecten is het onderzoeken van kansen. Wat zijn de belastende factoren vanuit het project op people, planet en profit? Waar wordt (de meeste) milieuvervuiling voorzien? Waar is winst te boeken en is waarde te creëren? En hoe sluit dat aan op de vraag, de behoefte en de ambities?

Het advies is om in de ontwikkel- of ontwerpfase nogmaals een korte slag te maken in het onderzoeken van de kansen op gebied van duurzaamheid. Zijn er door voortschrijdend inzicht bijvoorbeeld nieuwe kansen ontstaan? Bieden nieuwe inzichten of ontwikkelingen in de techniek andere kansen? Zijn de kansen opnieuw beoordeeld, dan volgt de beslissing welke kansen nog benut zullen worden.

Aandachtspunten:

  • Kijk naar hele levenscyclus, van aanleg en bouwlogistiek, gebruiksfase, beheer en onderhoud tot sloop;
  • Probeer kringlopen te sluiten;
  • Beschouw de kosten over de gehele levenscyclus (TCO, Total Costs of Ownership).

Inkoopproces: Laagste kosten (levenscycluskosten) 
Document: Factsheet Levenscycluskosten als gunningscriterium

Stap 3: Vastleggen van kansen en ambities

De derde stap in de ontwerpfase is het herijken van de ambities, zoals deze zijn vastgelegd in het Ambitieweb in de voorafgaande fase. Zijn de ambities op basis van de huidige inzichten nog haalbaar? Zo niet, dan kan nog bijgestuurd worden om de ambities wel te halen. En zijn er aanvullende maatregelen nodig?

In deze stap wordt geverifieerd of de projectdoelstellingen en functionele specificaties, zoals opgesteld in de conceptfase, nog overeenstemmen met de (eventueel bijgestelde) ambities. Met andere woorden, worden de kansen voor het project voldoende vertaald of benut via de specificaties? Is voorafgaand nog geen ambitieniveau vastgesteld? Zie dan stap 3 van de conceptfase.

Terug naar: Fase 2: Concept- of planfase

Stap 4: Vertaalslag naar specificaties en ontwerp

Deze stap betreft het doorvertalen van de duurzaamheidseisen uit het PvE/de klantspecificatie of andere eisendocumenten en de vastgestelde kansen of oplossingsrichtingen naar specificaties en de implementatie van duurzaamheid in het ontwerp. Uit het Ambitieweb volgen per duurzaamheidsthema criteria, die afhankelijk van het bepaalde ambitieniveau (1,2 of 3) verder uitgewerkt moeten worden. Er wordt gestreefd naar zoveel mogelijk oplossingsvrij specificeren. Als hulpmiddel zijn voorbeeldspecificaties ontwikkeld over het opstellen van eisen en de manier waarop deze op te nemen zijn in de verschillende contracten.

Document: Voorbeeldspecificatie duurzaamheid in de GWW

Hoewel het specificeren in oplossingsvrije criteria zoveel mogelijk wordt aangemoedigd, kan het soms efficiënter zijn te kiezen voor (gedetailleerde) oplossingsgerichte of technische specificaties. Om welke reden dan ook. Inzicht in de kansen kan leiden tot de keuze voor bepaalde maatregelen, in plaats van prestatiegerichte of functionele omschrijvingen. In geval van traditionele contractvormen kunnen de functionele specificaties gehanteerd worden bij het uitwerken van het ontwerp en bestek.

Voor het behalen van CO2-reductie en energiebesparing is in de Aanpak gekozen voor het uniform gebruik van de CO2-prestatieladder, aanvullend op de eisen die voortvloeien uit het Ambitieweb. Zeker wanneer er een hoge ambitie is op energie en klimaat, past daarbij de inzet van de ladder. Als verificatiemethodiek om kwantitatieve duurzaamheidseisen te toetsen of een meetbare variantafweging te maken, wordt gebruik gemaakt van een LCA-berekening. U kunt hiervoor gebruik maken van de tool DuboCalc.

Aandachtspunten:

  • Kijk naar hele life-cycle. Als onderhoud onderdeel uitmaakt van het contract, dan zullen ook duurzaamheidsprestaties en -eisen voor de gebruiksfase (en sloopfase) worden meegenomen in de ontwerp en vraagspecificaties;
  • Vooral in de onderhoudsfase is de CO2-prestatieladder een waardevol instrument om in te zetten. Omdat op het gebied van transport, mobiele werktuigen en dergelijke relatief veel winst is te boeken via het bedrijfsproces van de opdrachtnemer;
  • Juist bij geïntegreerde contractvormen is het raadzaam om in contractstukken op te nemen dat de opdrachtnemer een overdrachtsdocument duurzaamheid opstelt voor
    de start van de realisatiefase en een bijdrage levert aan het bundelen van de relevante duurzaamheidsdocumenten tijdens het project.

De opdrachtgevende partij stelt het overdrachtsdocument op (of actualiseert het) voordat gunning plaatsvindt.

Document: Format overdrachtsdocument

Stap 5: Afweging en toetsen op duurzaamheid

In deze stap vindt de toetsing plaats van hoe duurzaamheid haar beslag heeft gekregen in het ontwerp. Ontwerpvarianten, materiaalkeuzes en aanvullende maatregelen voor duurzaamheid worden beoordeeld aan de hand van een integrale afweging op de duurzaamheidscriteria uit het Ambitieweb. Het Ambitieweb geeft per thema en ambitieniveau aan op welke wijze getoetst moet worden.

Is gekozen voor een hoge ambitie (niveau 2 of 3), dan moeten de ontwerpkeuzes getoetst worden op het waarmaken van de doelstellingen. In traditionele contracten toetst in ieder geval de opdrachtgever het ontwerp zelf. De toetsing kan ook zijn voorgeschreven als eis voor de opdrachtnemer (zie stap 4). Voor het toetsen van de eisen die voortvloeien uit de ambitieniveaus 2 of hoger op kunt u gebruik maken van Dubocalc. 

De bewijsvoering dat is voldaan aan de duurzaamheidseisen kan plaatsvinden op verschillende manieren en is afhankelijk van de contractvorm en de opgestelde specificaties. Bij geïntegreerde contracten doet de opdrachtnemer dat. Bij traditionele contracten voert de opdrachtgever zelf de nodige berekeningen of toetsen uit.

Stap 6: Verantwoording en overdrachtsdocument duurzaamheid

Aan het einde van de ontwikkelfase, maar wel voordat gestart wordt met de uitvoering, wordt op basis van de resultaten uit stap 5 nogmaals het Ambitieweb ingevuld als monitor voor duurzaamheid in het project. Dat kan de opdrachtgever zelf doen, zeker bij traditionele contracten, maar die kan dat ook door de opdrachtnemer laten doen.

Daarbij wordt het resultaat voor het gerealiseerde ontwerp geverifieerd aan de oorspronkelijke ambities.
Dus zijn de ambitieniveaus per thema nog haalbaar, of moeten deze worden bijgesteld? Wordt aan de doelstellingen en criteria voldaan op basis van de gevraagde verificatiemethodieken? Als het nodig is om het ingevulde Ambitieweb bij te stellen, dan wordt in het overdrachtsdocument een onderbouwing opgenomen van de afwijkingen.

De ontwikkelfase wordt bij traditionele contractvormen afgesloten met het opstellen van een overdrachtsdocument duurzaamheid, waarin de gemaakte keuzen worden verantwoord. In geïntegreerde contractvormen wordt het overdrachtsdocument aan de opdrachtnemer overgedragen bij de contractering en dus al voor stap 5. De opdrachtnemer hoeft geen overdrachtsdocument op te stellen voor de realisatiefase, omdat deze zelf de aanleg van het project uitvoert.

Het overdrachtsdocument kan een apart ingerichte memo of rapportage zijn voor duurzaamheid, maar het kan ook deel uitmaken van de 'reguliere' projectdocumenten, zoals in ontwerpverantwoordingen. In het document staat welke duurzaamheidsambities en -eisen zijn gesteld, hoe aan de eisen wordt voldaan en ook welke afwegingen hebben plaatsgevonden op duurzaamheid bij de ontwerpkeuzes. Onderbouwende documenten bij het overdrachtsdocument, zoals specificaties duurzaamheid, DuboCalc-berekeningen of toetsresultaten, worden als bijlage toegevoegd.

Document: Format overdrachtsdocument

Verder naar: Realisatie- of bouwfase
Terug naar: Aan de slag met Aanpak duurzaam GWW