Congres Innovatiegericht Inkopen – verslag 1 november 2018

Op 1 november 2018 vond op het Provinciehuis in Utrecht de tweede editie plaats van het Congres Innovatiegericht Inkopen. Het inkopen van innovaties door overheden vraagt om torenhoge ambities en een portie doorzettingsvermogen. Het vraagt ook om het zoeken naar nieuwe wegen, over de grenzen heen kijken en de acceptatie dat het soms anders uitpakt dan voren bedacht. Na een plenaire aftrap in de Statenzaal werd in een tiental cases en kennissessies verkent hoe overheden samen met het bedrijfsleven werken aan innovatieve en transitieversnellende oplossingen op het gebied van circulariteit, energie en digitalisering. Maatschappelijke opgaven die een steeds grotere rol gaan spelen. Opgaven waarbij we innovatie goed kunnen gebruiken.

Het congres werd georganiseerd door CROW, ProRail, Rijkswaterstaat en PIANOo. Na de plenaire lezingen vonden meerdere sessies plaats.

Noodzaak van innovatie

Directeur Innovatie & Kennis van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) Michiel Sweers betrad als eerste het podium. Hij benadrukte de maatschappelijke en economische noodzaak van innovatie. In dat opzicht vindt hij het positief dat de huidige regering meer geld uittrekt voor het stimuleren van innovaties. Daarmee kan EZK werken aan de juiste randvoorwaarden en bedrijven stimuleren, maar de daadwerkelijke innovaties moeten toch vooral vanuit de markt komen. Sweers beschreef in die context enkele knelpunten voor innovatie, zoals het gebrek aan bèta-geschoolde mensen, het beperkte aantal start-ups dat doorgroeit naar een scale-up en de kloof tussen de wetenschappelijke ontwikkeling enerzijds en de fase van commercialisering anderzijds (valley of death). De overheid kan als afnemer van innovaties een bijdrage leveren aan het versnellen van de commercialisering.

Sweers pleit voor meer samenwerking tussen overheden onderling en met het bedrijfsleven en sluit zijn verhaal af met een oproep. “Accepteer dat niet alles lukt. Dit vraagt veel van inkopers, maar ook van de organisaties. Maar het is wel nodig: als iets niet kan mislukken, dan is het niet innovatief.” Het ministerie van EZK helpt daarom graag medeoverheden in de zoektocht naar innovatieve oplossingen. In de SBIR-regeling van EZK is deze kabinetsperiode 2,5 miljoen euro per jaar beschikbaar voor nieuwe samenwerkingsprojecten tussen medeoverheden en het ministerie.

De onderbelichte kant van innovatie: verspreiding

De tweede plenaire lezing was van Kathleen Torrance. Zij is plaatsvervangend directeur bij de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (AWTI) en wijst net als Sweers op het belang van vraag naar innovaties. Torrance: “We produceren veel innovaties, er is dus veel aandacht voor de R&D-fase. Maar de verspreiding van innovaties hapert vaak. Het ‘aan de man brengen’ en het stimuleren van de vraag blijkt in de praktijk soms lastig.”

Volgens Torrance kan de overheid hier op verschillende manieren een rol in spelen, bijvoorbeeld door het bijdragen aan een netwerk, door het wegnemen van belemmeringen in wet- en regelgeving en door het stimuleren en ontwikkelen van de vraag. Overheidsinkopen spelen hierin een belangrijke rol.

Meer informatie: Verspreiding - De onderbelichte kant van innovatie

Provincie Overijssel: Launching Customer Programma

Tijdens de sessie van de provincie spreken Jantsje op de Hoek (provincie Overijssel) en Anne Koudstaal (PlasticRoad, KWS). Zwolle beschikt over het eerste plastic fietspad van Nederland. De realisatie hiervan was onderdeel van het Launching Customer Programma, waarin de provincie innovatieve oplossingen zoekt voor maatschappelijke uitdagingen. Het product is gemaakt van gerecycled plastic en is door haar holle constructie goed in staat hevige neerslag op te vangen.

De samenwerking tussen provincie, gemeente en het consortium dat de plastic road ontwikkelt bestaat uit een stuk inkoop, waarin de gemeente als launching customer optreedt, en uit een bredere samenwerking die in ieder geval tot in 2019 loopt. Koudstaal zei hierover: “Dit is pas het begin. We gaan nu bekijken wat de samenwerking tussen de gemeente en de provincie oplevert wat levert het de maatschappij op en hoe kunnen we de kostprijs vaststellen?” 

Koninklijke Landmacht: CD&E Fieldlab Smartbase 

De sprekers tijdens deze sessie zijn Alain Schoonderbeek en Peter Knispel (ministerie van Defensie). De Koninklijke Landmacht beschikt sinds een paar jaar over een afdeling Concept Development & Experimentation (CD&E). Deze afdeling stimuleert het ontwikkelen en implementeren van innovatieve oplossingen. De Fieldlab Smartbase in Soesterberg speelt een belangrijke rol in deze zoektocht naar innovaties. Hier wordt geëxperimenteerd met innovaties op bijvoorbeeld het gebied van energie en water.

Een van de belemmeringen is dat de Landmacht te maken heeft met een aparte aanbestedingswet: de Wet Aanschaffingen Defensie & Veiligheid (ADV). In de ADV is het innovatiepartnerschap als aanbestedingsprocedure niet opgenomen. Volgens de deelnemers aan de sessie zijn er echter ook andere procedures die ruimte bieden om de markt te stimuleren om met innovatieve oplossingen te komen. Voorbeelden hiervan zijn de onderhandelingsprocedure met aankondiging en de concurrentiegerichte dialoog.

Provincie Friesland: Zingend asfalt

De sprekers tijdens deze sessie zijn Egbert de Vries en David de Vries (provincie Fryslân). De provincie Fryslân bracht bij de vernieuwing van de N357 een ribbelpatroon aan. Bij het passeren van de ribbels was door de luchtverplaatsing een deel van het Friese volkslied te horen. Een creatief idee, ingegeven door het feit dat Leeuwarden dit jaar de Culturele Hoofdstad van Europa is. Van tevoren was al bedacht dat de ribbels er slechts tijdelijk zouden liggen, maar uiteindelijk werden ze veel eerder weggehaald: de geluidsoverlast was dusdanig groot dat de ribbels al na 4 dagen zijn verwijderd.

Bij een experiment kunnen zich risico’s voordoen die tijdens de onderzoeksfase nog niet zo werden ingeschat. Dat is hierbij de belangrijkste les. Tevens werd duidelijk dat een experiment niet op zichzelf staat. De relatie met andere disciplines, zoals het omgevingsmanagement, is belangrijk. Ook samenwerken, vertrouwen tonen en naar elkaar luisteren zijn belangrijke factoren.

Hoe aandacht daarvoor positief kan uitpakken, blijkt uit een ander Fries initiatief: de witte fietspaden. Dit is een initiatief vanuit het innovatie-atelier Noord Nederland. Het resultaat is een fietspad waarbij het bovenlaagmateriaal van een nieuwe samenstelling is. Deze innovatie is de maat voor alle fietspaden geworden. Kortom, het Friese credo “dare to be different” motiveert om stappen vooruit te zetten.

Hoe T Shaped ben jij?

Spreker tijdens deze sessie is Carla van Ee (ProRail). Innovatie is gebaat bij anders doen en anders denken. In de Innovatie HUB van ProRail werken diverse experts in een team samen om vraag en aanbod van innovaties naar een hoger plan te tillen. De verschillende expertises vullen elkaar aan, en de experts zelf hebben ook ieder hun eigen bagage die van nut kan zijn. Dit is waar het bij T Shape over gaat: je bent expert op één gebied, maar je bent goed in meerdere dingen. Al deze dingen samen vormen jouw complete plaatje. Voor iedere opgave wordt bekeken welke expertise en kwaliteiten nodig zijn. “Het is nog nooit gedaan, dus waarschijnlijk kunnen wij het samen wel”. Om open te staan voor innovaties helpt het als de organisatie een duidelijke visie heeft en er sprake is van bestuurlijke steun.

Innovatieopgave aanbesteden: praktijkvoorbeeld spookfiles 

De sprekers tijdens deze sessie zijn Pierre van Veggel (MobilitymoveZ.NL) en Paul Bevers, (ITS bureau BrabantStad). Spookfiles terugdringen door middel van schokgolven. Voor de aanbesteding van dit project heeft de provincie Noord-Brabant gebruikt gemaakt van de PCP-aanpak, de Europese variant van een SBIR. In dit traject verkennen overheden en ondernemers andere manieren waarop de publieke en private rollen en verantwoordelijkheden ten aanzien van het verkeersmanagement ingevuld kunnen worden. Elf marktpartijen ontwikkelden en beproefden gezamenlijk één technisch systeem dat snelheidsadviezen aan weggebruikers kan geven. Door de gekozen aanpak werd de opgedane kennis over een groot aantal betrokken partijen verspreid. Zowel technisch als organisatorisch een flinke opgave.

Zuid- en Noord-Holland: Geluid reducerende weg

De sprekers tijdens deze sessie zijn Paul Jansen (provincie Noord-Holland) en Gert Weijmans (provincie Zuid-Holland). Om geluidshinder langs provinciale wegen te verminderen zijn de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland een SBIR-traject gestart. Bestaande maatregelen zoals stil asfalt, geluidsschermen en snelheidsverlaging zijn onvoldoende. Er is behoefte aan maatregelen met een kleine geluidsreductie en er moet rekening gehouden worden met locaties met een ruimtelijke beperking.

In de uitgeschreven innovatiecompetitie hebben negentien ondernemers een offerte ingediend en hun innovatievoorstellen gepresenteerd. Vier partijen waren geselecteerd om een prototype uit te werken. Twee van deze vier zijn gekozen om hun innovatie in de praktijk te testen: de GeluidVangrail van Movares en de WhisstoneZV van 4Silence. Dit traject is een voorbeeld van de eerder genoemde samenwerkingsprojecten uit de SBIR-regeling. 

Meer informatie: Innovatiecompetitie tegen geluidshinder langs provinciale weg

Werken met de makers van morgen: Start-Ups!

Spreker tijdens deze sessie is Thijs Cloosterman, New Tech Liaison, ProRail. Het is hot & happening: innoveren met tech start-ups. Maar het is zeker niet zonder risico’s. Zeker overheden zijn vaak heel andere communicatie, planning en cultuur gewend dan start-ups. Aan de hand van 3 voorbeelden (10XL, NOWI, Frolic Design) deelde ProRail de lessons learned.

De start-ups waar ProRail mee werkt ontwikkelen en testen in enkele weken tijd een prototype, waarna duidelijk wordt of deze past in het primaire proces van ProRail. Dit zijn altijd kleine O&O-opdrachten onder de drempel, zodat geen voorbereidingstijd in aanbestedingsprocedures verloren gaat en snel een praktisch bruikbaar en innovatief resultaat kan worden bereikt. Het kost veel energie om de juiste start-up te bereiken of het juiste idee te ontwikkelen, maar deze manier van werken is effectiever voor ProRail dan de meer grootschalige aanpak via start-up in residence of SBIR-trajecten.

Amsterdam: Innovatieve oplossingen Amsterdamse kades

Spreker tijdens deze sessie is Tim van de Laar (gemeente Amsterdam). In oktober 2018 ging de aanbesteding van het Innovatiepartnerschap Kademuren van start. De doelen van dit innovatiepartnerschap zijn: opschaalbaarheid, minder hinder, kortere doorlooptijd, lagere kosten en duurzaamheid. EZK en de gemeente Amsterdam kozen samen voor het innovatiepartnerschap, zodat een radicaal andere aanpak kan worden ontwikkeld. Het nadeel van een reguliere pre-commerciële procedure is dat deze niet aansluit op de wens van de gemeente om de in samenwerking ontwikkelde oplossingen ook direct commercieel af te nemen.

Na een voorselectie zullen 6 partijen hun voorstel uitwerken. Vervolgens gaan 3 partijen de onderzoeks- en ontwikkelfase in, waarin de diverse oplossingen op verschillende locaties in situ worden ontwikkeld. Dan volgt de commerciële stap: voor de succesvolle oplossingen zullen raamovereenkomsten met de partijen worden gesloten die maximaal acht jaar kunnen duren. Ook dit traject is een voorbeeld van de eerder genoemde samenwerkingsprojecten uit de SBIR-regeling.

Gedetailleerd vochtigheid Nederlandse vegetatie bepalen

Sprekers tijdens deze sessie zijn Nienke Brouwer, Nikoletta Nemeth en Nathalie van der Meyden (Instituut Fysieke Veiligheid). Instituut Fysieke Veiligheid en Brandweer Nederland willen met behulp van satellietdata een eenduidig beeld krijgen van de vochtigheid van de Nederlandse vegetatie. Met deze vraag is een innovatiepartnerschap uitgeschreven en werd een beroep gedaan op de creativiteit van de markt. Twee ondernemers hebben elk 75.000 euro gekregen om werkende prototypes te ontwikkelen. Zijn de prototypes gereed, dan mag een van de twee ondernemers de oplossing leveren.

Adviezen voor de deelnemers aan deze sessie waren: Bied ruimte aan ondernemers om de ontwikkelde oplossing verder te vermarkten door het intellectueel eigendom bij de leverancier te laten, behoud voldoende flexibiliteit in de procedure voor maatwerk en bouw voort op eerdere ervaringen met innovatiegericht inkopen als SBIR voordat u met een innovatiepartnerschap begint.

Meer informatie: Natuurbrandbeheersing op hoger plan met satellietdata

InnovA58, van opdracht naar doelstelling

Spreker tijdens deze sessie is Jasper van de Hoef (Rijkswaterstaat). InnovA58 is een infra-project van Rijkswaterstaat waar innovatie een prominente plek heeft in de inkoopstrategie. In het project wordt onderscheid gemaakt tussen harde eisen, het verbreden van de A58 en 12 doelstellingen, zoals het reduceren van CO₂-uitstoot. Om te voorkomen dat doelstellingen verwateren, worden deze toebedeeld aan het hoofdcontract (de wegverbreding) of aan een van de nevencontracten (zoals de dienst openbare verlichting). De keuze in toebedeling is medeafhankelijk van de innovatiekansen binnen dit contract.

Deze aanpak is een verfijning van de gebruikelijke werkwijze, waarin een project integraal naar de markt wordt gebracht. Door deelprojecten met relatief weinig raakvlakken los te knippen van het hoofdcontract, krijgen innovators op de deelprojecten een grotere kans. Zo wordt voorkomen dat innovatie ondersneeuwt in het grotere geheel.

Meer informatie

Dossier: Innovatiegericht inkopen 
SBIR  op innovatiekoffer.nl