Open standaarden ICT en bestekteksten

Toon pagina in menu

ICT-standaarden kunnen 'open' of 'leveranciersgebonden' zijn. Het gebruik van leveranciersgebonden standaarden is veelal beperkt door intellectueel eigendomsrecht. Door een open standaard te gebruiken in plaats van een leveranciersgebonden standaard kan de gebruiker van de standaard informatie vastleggen in een toekomstvast formaat, of uitwisselen met software van andere leveranciers die dezelfde standaard ondersteunt.

Open standaarden worden vaak in één adem genoemd met 'open source' software. Dergelijke software is echter geen vereiste voor het gebruik van open standaarden; in moderne 'closed source' software worden namelijk óók open standaarden verwerkt. Daarmee is moderne closed source software gewoon inpasbaar in het ecosysteem dat we inmiddels kennen als de digitale overheid.

Beleid: open standaarden zijn de norm

Het gebruik van open standaarden beperkt het risico op een zogenoemde vendor lock-in. Hiervan is bijvoorbeeld sprake als een leverancier werkt met specifieke koppelingen of oplossingen die niet aansluiten op ICT-systemen van andere leveranciers. Leveranciersafhankelijkheid is daarvan het gevolg. En dat beperkt de mogelijkheid om de regie over de eigen ICT in eigen hand te houden.

Vendor lock-ins zijn in de praktijk lastig te doorbreken, omdat bij verandering van leverancier de migratiekosten (omschakelkosten) doorgaans onevenredig hoog zijn.

De keuze voor open standaarden helpen een te grote afhankelijkheid van leveranciers voorkomen. Het kabinet stelt daarom open standaarden als norm, omdat ze de keuzevrijheid helpen borgen. Open standaarden zijn naar hun aard namelijk niet software-specifiek en kunnen door iedere leverancier worden ingebouwd. Daarnaast verbeteren open standaarden de digitale communicatie tussen overheden onderling en ook tussen overheid, bedrijven en burgers.

Door het kabinet is het Forum Standaardisatie ingesteld om de interoperabiliteit en het gebruik van open standaarden binnen de Nederlandse overheid te bevorderen. Het Forum kent leden uit de overheid, het bedrijfsleven en de wetenschap.

Forum Standaardisatie beheert de 'pas toe of leg uit'-lijst met open standaarden. Gebruik van deze standaarden is verplicht voor de overheid. Daarnaast publiceert het Forum een lijst met gangbare standaarden. Gebruik van deze standaarden wordt aanbevolen.

Lijst met gangbare open standaarden en 'pas toe of leg uit'standaarden  op forumstandaardisatie.nl

Praktische voordelen

Door te kiezen voor open standaarden wordt het, wanneer dat nodig mocht zijn, eenvoudiger om het beheer van een ICT-product of -dienst onder te brengen bij aan een andere leverancier. Daarnaast wordt het aankoppelen van andere producten of diensten erdoor vergemakkelijkt. Open standaarden leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan de borging van informatie-uitwisseling die zowel kwalitatief hoogwaardig als kostenefficiënt is.

Wat maakt een standaard 'open'?

'Open' heeft betrekking op het proces van standaardisatie. De mate van openheid is een belangrijk toetsingscriterium voor opname van een standaard op een van de lijsten voor open standaarden van het Forum Standaardisatie. Meer concreet gaat het daarbij om laagdrempelige beschikbaarheid van documentatie, geen hindernissen op basis van intellectuele eigendomsrechten (bijvoorbeeld geen patent royalties), inspraakmogelijkheden, en de onafhankelijkheid en duurzaamheid van de organisatie die de standaard beheert.

Open standaarden  op forumstandaardisatie.nl

Standaarden voor 'pas toe of leg uit' zijn verplicht

Er is een onderscheid tussen aanbevolen (gangbare) en verplichte (pas toe of leg uit) open standaarden. Bij 'pas toe of leg uit' gaat het om open standaarden die in de aanbestedingspraktijk nog niet breed geïmplementeerd zijn of toegepast worden, maar die wel bewezen hebben een bijdrage te leveren aan interoperabiliteit. Het gebruik van deze standaarden wordt voor de rijksdienst onderdelen voorgeschreven met de Rijksinstructie inzake aanschaf ICT-diensten en ICT-producten (2008).

Instructie rijksdienst bij aanschaf ICT-diensten of ICT-producten  officielebekendmakingen.nl
Rijksbegrotingsvoorschriften  (aanvulling Instructie rijksdienst ICT-diensten en -producten) minfin.nl

Overheden mogen alleen afwijken – met andere woorden: 'niet toepassen' van een standaard – in geval van redenen van bijzonder gewicht. Deze redenen kunnen zijn gelegen in onvoldoende aanbod, onvoldoende veiligheid of onvoldoende zekerheid bij het functioneren. Voor deze standaarden geldt de verplichting in de vorm van 'pas toe of leg uit': als besloten wordt een relevante open standaard niet toe te passen dan dient het besluit daartoe nauwkeurig te worden gedocumenteerd en te worden opgenomen in de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag, inclusief de argumentatie om de open standaard niet toe te passen.

Bij de lijst met gangbare standaarden gaat het om standaarden die breed geadopteerd zijn. Het zou vanzelfsprekend moeten zijn om deze standaarden te gebruiken. De standaarden zijn niet verplicht, maar hebben de status 'aanbevolen'. Op de website van Forum Standaardisatie staat een stroomschema die schematisch weergeeft hoe het 'pas toe of leg uit' principe werkt.

Stroomschema 'pas toe of leg uit'  (pdf) op forumstandaardisatie.nl

Monitoring van het gebruik van open standaarden

Jaarlijks wordt het gebruik van open standaarden bij de (semi-)overheid gemonitord. In de monitor wordt per standaard uitgelegd wat het gebruik is bij feitelijke ICT aanbestedingen. Algemene trend is een toename van het gebruik van relevante open standaarden bij ICT- aanbestedingen. Voor sommige open standaarden geldt dat het gebruik nog flink moet worden verbeterd.

Door de Tweede Kamer is op 14 april 2015 een motie van de leden Oosenbrug en Gesthuizen aangenomen ter verbetering van de adoptie van open standaarden. De Tweede Kamer roept in de motie de regering op om ervoor te zorgen dat vóór eind 2015 bij alle aanbestedingen correct wordt omgegaan met de open standaarden. Dit betekent in de praktijk dat bij alle aanbestedingen van het rijk alle relevante open standaarden van de 'pas-toe-of-leg-uit' lijst moeten worden uitgevraagd. Dit met het oog op betere digitale samenwerking (interoperabiliteit) en leveranciersonafhankelijkheid.

Motie 14 april 2015  op tweedekamer.nl
Toepassing open standaarden binnen gemeenten  (Kamerbrief 21 juni 2016) op officiëlebekendmakingen.nl

Handreiking Open Standaarden bij inkoop

Forum Standaardisatie heeft een handreiking open standaarden bij inkopen opgesteld met daarin standaard bestekbepalingen voor het uitvragen van open standaarden van de pas-toe-of-leg uit lijst. Het gebruik van deze bestekbepalingen bevorderen de adoptie van open standaarden bij de (semi-)overheid. De handreiking is in september 2016 gepubliceerd.

De handreiking en bestekteksten moeten de inkoper van ICT-systemen in staat stellen om de verplichte open standaarden op een goede wijze op te nemen in aanbestedingsdocumenten. Dit moet ertoe leiden dat ICT-systemen van de overheid conform deze standaarden werken, zodat de achterliggende beleidsdoelstellingen inzake bevordering van interoperabiliteit en borging van leveranciersonafhankelijkheid worden bereikt.

De bestekteksten zijn generiek van aard en niet toegespitst op een bepaalde aanbesteding. Een inkoper moet de teksten dus nog toesnijden op een bepaalde situatie.

Voor alle bestekteksten geldt dat per opdracht moet worden bezien in hoeverre de daarin gestelde eisen zich verhouden tot de aard en omvang van de opdracht. In de handreiking staan ook geschiktheidseisen en voor enkele standaarden specifieke gunningscriteria.

Document: Handreiking Open Standaarden bij inkopen

Beslisboom

De doelgroep van de 'pas-toe-of-leg-uit' lijst is de (semi-)overheid, inclusief de sectoren onderwijs en zorg. Om te kunnen beoordelen welke open standaarden van de 'pas-toe-of-leg-uit' lijst van toepassing zijn op een specifiek ICT-product of -dienst, en dus moeten worden uitgevraagd bij de aanbesteding, dient het functioneel toepassingsgebied en het organisatorisch werkingsgebied van de standaard te worden bestudeerd. Bureau Forum Standaardisatie heeft een hulpmiddel ontwikkeld voor het maken van de selectie van de relevante open standaarden bij een aanbesteding. Dit hulpmiddel, de Beslisboom PTOLU, wordt aangeboden op de website van het Forum Standaardisatie.

Beslisboom open standaarden  op forumstandaardisatie.nl

European Catalogue

Europa ontwikkelt momenteel een prototype voor een Europese catalogus met standaarden. Doel van deze 'European Catalogue' is informeren op Europees niveau om zo aanbestedende diensten te helpen bij het gebruik van standaarden bij hun ICT inkopen.

Meer informatie: European Catalogue  op joinup.ec.europa.eu

Terug naar: Inkopen van ICT toegelicht