Marktbeschrijving lesmateriaal voortgezet onderwijs

Toon pagina in menu

In het voorgezet onderwijs zijn op grond van de Wet Gratis Schoolboeken (WGS) verschillende soorten studieboeken en lesmaterialen gratis voor leerlingen. De school koopt de schoolboeken in en informeert ouders over welke lesmaterialen zij zelf nog moeten aanschaffen. Dit marktdossier biedt een beschrijving van de markt voor lesmateriaal. (2013)

Typering aanbieders

Scholen moeten de volgende materialen kosteloos verstrekken aan leerlingen (valt onder de definitie van artikel 6e van de WVO):

  • leerboeken;
  • werkboeken;
  • projectboeken en tabellenboeken;
  • examentrainingen en examenbundels;
  • eigen leermateriaal van de school en bijbehorende cd's en dvd's;
  • licentiekosten van digitaal leermateriaal lesmateriaal voor keuze vakken;
  • aangepaste schoolboeken voor leerlingen met een leesbeperking zoals visueel gehandicapten en dyslectici.

De meest voorkomende spelers op de markt van de educatieve boeken zijn distributeurs, uitgevers en lokale boekhandels.

Distributeurs

De educatieve distributeurs vergaren de gevraagde schoolboeken bij andere marktpartijen en leveren deze boeken aan de scholen of direct aan de leerlingen.

Uitgevers

In Nederland zijn circa 40 educatieve uitgevers. Deze markt is verdeeld over vier grotere uitgevers die gezamenlijk een marktaandeel van ongeveer 80% hebben en circa 35 kleinere uitgevers, die zich vooralsnog richten op de bijzondere vakken.

Lokale boekhandels

In Nederland zijn circa 80 lokale boekhandels die schoolboeken voor scholen verzorgen en deze aan scholen of direct aan leerlingen leveren.

Hoewel nog niet prominent aanwezig, kunnen er naast bovengenoemde spelers ook andere geïnteresseerde partijen toetreden tot de markt van schoolboeken. Nieuwe vragen van scholen, bijvoorbeeld de ontwikkeling van digitale content, maar ook nieuwe ontwikkelingen als 'printing on demand' kunnen dit proces stimuleren.

Boekenfondsen

Schoolboeken in het VO worden in Nederland meestal verstrekt via zogenoemde boekenfondsen. Behalve distributie verzorgen de distributeurs nu ook de administratie, facturering, samenstelling van boekenlijsten en het vervoer van schoolboeken naar diverse vestigingen of naar de leerling.

Er is een onderscheid tussen een intern boekenfonds (IBF), een gefaciliteerd boekenfonds (GBF) en een extern boekenfonds (EBF). Bij een IBF en een GBF is de school de eigenaar van het fonds en daarmee ook van de schoolboeken en leent zij deze aan de leerlingen. Bij een GBF verzorgt een externe partij diensten als de administratie en het innemen en uitleveren van boeken, terwijl bij een IBF de school deze diensten zelf verzorgt. Een EBF onderscheidt zich van een IBF en een GBF doordat de distributeur eigenaar is van de schoolboeken, het boekenfonds beheert en de schoolboeken verhuurt aan de school.

De opzet van de distributie van schoolboeken door middel van boekenfondsen is specifiek voor het VO en internationaal gezien uitzonderlijk. Uit marktonderzoek blijkt dat vooral het EBF uniek is voor Nederland. In bijvoorbeeld België (Vlaanderen), Duitsland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk (Engeland), Zweden of Italië wordt geen gebruik gemaakt van boekenfondsen.

Typering marktverhoudingen

De drie grote educatieve uitgevers voor het VO in Nederland zijn Wolters Noordhoff, Malmberg, en ThiemeMeulenhoff. Zij hebben gezamenlijk een marktaandeel van 80-90% op de markt voor het uitgeven van schoolboeken voor het VO. Ze onderscheiden zich van kleinere educatieve uitgevers door een breder aanbod voor verschillende vakken, verschillende opleidingsvormen en voor opeenvolgende klassen van een opleiding. Kleine educatieve uitgevers leggen zich veelal toe op lesmateriaal voor bijzondere vakken, zoals godsdienst, of gespecialiseerde opleidingen.

De twee distributeurs Van Dijk Educatie en Iddink hebben samen een marktaandeel van 95-100% (op basis van het aantal leerlingen). Deze educatieve distributeurs hebben zich daarbij de afgelopen 10 à 15 jaar ontwikkeld tot specialisten in het beheren van boekenfondsen. Concurrentie tussen distributeurs vindt enerzijds plaats op prijs, maar ook op kwaliteit in de vorm van de dienstverlening aan de school.

Trends

Toetreden bevorderen

Toetreding tot de distributiemarkt zou mogelijk kunnen worden bevorderd door de aanbestede opdracht in percelen te verdelen, die van een dusdanige omvang zijn dat ook kleine(re) distributeurs erop kunnen inschrijven. De keerzijde van deze oplossing zou wel kunnen zijn dat de administratieve lasten voor de scholen toenemen, terwijl de scholen de bestaande aanbestedingswijze al als complex en kostbaar ervaren.

Een andere mogelijkheid om toetreding in de distributiemarkt te bevorderen zou kunnen zijn dat scholen minder hoge eisen stellen aan de financiële en economische draagkracht en de technische bekwaamheid van de gegadigden/ inschrijvers. Ten slotte bestaat altijd de mogelijkheid dat kleine(re) distributeurs zich als een combinatie inschrijven op een aanbesteding, waardoor zij mogelijk gezamenlijk wel in staat zijn om op een (grote) aanbesteding te bieden.

Daarnaast zou, gelet op de hoge concentratiegraad van de markt, de lumpsumvergoeding per leerling opgenomen kunnen worden in een generieke vergoeding per leerling, die de scholen ontvangen om te voorkomen dat deze als richtprijs werkt.

Grotere toename in gebruik digitale leermiddelen

Papieren leermiddelen worden het meest gebruikt. Wel is in 2011 een duidelijke stijging in het gebruik van digitale leermiddelen. De percentages van dit jaar komen al in de buurt van de verwachting die leraren vorig jaar uitspraken over het gebruik van digitale leermiddelen over 5 jaar. Dit jaar geven leraren aan dat zij over 5 jaar verwachten dat het gebruik van digitale leermiddelen nog verder zal stijgen.

Leidinggevenden denken eveneens dat leraren nu meer gebruik maken van digitale leermiddelen dan vorig jaar en zij schatten het aandeel ongeveer hetzelfde in als leraren zelf.

Invloeden van buiten

Inkoopplatform voortgezet onderwijs

Het Inkoopplatform Voortgezet Onderwijs (IVO) is in 2011 als onafhankelijk inkoopplatform voor het Voortgezet Onderwijs opgericht.  Het IVO is een kennisnetwerk van inkoopprofessionals in het voortgezet onderwijs. Het platform levert een bijdrage aan de professionalisering van het inkoopbeleid en –proces van scholen door kennis te bundelen en uit te bouwen. Scholen voor voortgezet onderwijs kunnen bij het IVO informatie, ervaring en kennis over inkoop en aanbesteden uitwisselen met andere scholen en met inkoopprofessionals. Ook biedt het IVO veel achtergrondinformatie rond het thema inkoop. De doelstelling van IVO is drieledig: professionalisering van de inkoopfunctie binnen de scholen van Voortgezet Onderwijs; het vertalen van rechtmatigheids- en doelmatigheidsbesef en het offline en online kosteloos kennisdeling tussen scholen. Met een goed ingerichte centrale inkoop binnen de organisatie kunnen scholen veel geld besparen dat vervolgens ten goede kan komen aan het primaire proces.

www.inkoopplatformvo.nl  op vosabb.nl

Branchevereniging

 De VO-raad is een vereniging van 334 schoolbesturen en ruim 600 scholen in het voortgezet onderwijs.

Het doel van de VO-raad is om de onderwijskwaliteit te bevorderen en scholen te ondersteunen bij de ontwikkeling van het onderwijs voor 1 miljoen leerlingen. Daarbij werkt de VO-raad aan de speerpunten uit de VO-Investeringsagenda en de VO-Professionaliseringsagenda. Als werkgeversvereniging voert de VO-raad overleg met werknemersorganisaties over de arbeidsvoorwaarden van ruim 120.000 personeelsleden.

De VO-raad onderhoudt nauw contact met schoolbestuurders en schoolleiders om beleid en activiteiten af te stemmen op de onderwijspraktijk. Bestuurders en schoolleiders beïnvloeden het beleid en de standpunten van de VO-raad via de ledenadviesraad, regiobijeenkomsten, het ledenpanel en het schoolleidersplatform.

Mede op basis van signalen van de VO-raad heeft de ACM onderzoek verricht naar de afname van concurrentie op de schoolboekenmarkt (Schoolboekenscan 2011). De VO-raad ondersteunt de aanbeveling dat scholen aanbestedingen moeten kunnen opdelen in kleine percelen. Zo kunnen meerdere kleine aanbieders weer meedingen in de aanbestedingsprocedure en kan er meer concurrentie ontstaan. Scholen dienen daarnaast digitaal leermateriaal btw-vrij te kunnen aanschaffen.   

Bronnen

Checklist Marktkennis bij overheidsinkoop
Bovenstaande kennis van de markt is opgezet volgens het stramien van de checklist Marktkennis bij overheidsinkoop. De checklist geeft veel aandachtspunten die van belang kunnen zijn bij het verzamelen van de benodigde marktkennis ter voorbereiding van een opdracht.
Brochure Ken de Markt & Checklist Marktkennis bij overheidsinkoop

Marktconsultaties
Marktconsultaties zijn op TenderNed te vinden door op marktconsultaties te zoeken.
Marktconsultaties   op TenderNed.nl