Minicongres Internationale Sociale Voorwaarden in de praktijk – verslag 13 februari 2018

Hoe kunnen overheidsinkopers en hun leveranciers schending van arbeidsrechten helpen verminderen? Die vraag stond centraal in het mini-congres Internationale Sociale Voorwaarden (ISV) in de praktijk, georganiseerd door PIANOo en Electronics Watch. De bijeenkomst was tegelijkertijd de aftrap van een Community of Practice over dit onderwerp: Het is belangrijk genoeg om bij de kladden te grijpen.

Het idee is dat overheidsinkopers door bewust in te kopen, kunnen helpen misstanden in de verkoopketen uit te bannen. Denk aan dwangarbeid, slavernij, kinderarbeid en discriminatie. Maar hoe doe je dat in de praktijk? Om aanbestedende diensten daarbij te ondersteunen, heeft PIANOo een Community of Practice (ISV CoP) in het leven geroepen over dit onderwerp. Binnen de ISV-CoP kunnen deelnemers kennis opdoen, ervaringen uitwisselen en vaardigheden ontwikkelen. De groep bestaat nu uit circa 30 inkopers werkzaam bij zowel de Rijksoverheid als gemeenten en waterschappen. In de eerste bijeenkomst bespraken experts de instrumenten die inkopers tot hun beschikking hebben.

Juridische ruimte voor ISV

Het juridisch kader staat in elk geval niet in de weg aan het opnemen van eisen en criteria op het gebied van internationale sociale voorwaarden, concludeert Myrthe Vogel, werkzaam bij PIANOo en promovenda aan de Vrije Universiteit. In het kader van haar promotieonderzoek naar internationale sociale voorwaarden en aanbesteden heeft zij zich onder meer verdiept in de juridische aspecten rond dit thema. “De uitdaging ligt vooral bij hoe we de ruimte in de praktijk daadwerkelijk kunnen benutten. Het is om te beginnen belangrijk dat je zelf goed begrijpt wat je opneemt. Formuleer daarom praktisch haalbare, concrete en controleerbare eisen.”

ISV niet vrijblijvend

Hoewel er veel keuzevrijheid is voor aanbestedende diensten, is het al dan niet meenemen van sociale voorwaarden in een aanbesteding niet geheel vrijblijvend: “ Ook de Europese Aanbestedingsregels bevatten inmiddels een expliciete verplichting voor lidstaten”, zegt Vogel. “In de richtlijn staat dat lidstaten moeten waarborgen dat onder andere een aantal fundamentele ILO-conventies worden nageleefd bij de uitvoering van overheidsopdrachten. In lijn hiermee verplicht artikel 2.81 van de Aanbestedingswet , alle Nederlandse aanbestedende diensten om inschrijvers te laten verklaren dat ze rekening hebben gehouden met bepaalde verplichtingen op het gebied van het milieu-, sociaal en arbeidsrecht.”

Gebruik eisen en criteria

Maar daarnaast is er dus vooral heel veel juridische ruimte om in aanbestedingen op verschillende manieren te sturen op internationale sociale voorwaarden. “Aanbestedende diensten kunnen daarvoor verschillende soorten eisen en criteria gebruiken. Zo kan bijvoorbeeld gekozen worden voor uitvoeringsvoorwaarden, die het mogelijk maken tijdens de uitvoering te controleren en te sturen. Deze kunnen ook gecombineerd worden met bijvoorbeeld gunningscriteria. Voordeel daarvan is dat je daarmee partijen al tijdens de aanbesteding stimuleert om hierover na te denken.

Eisen meetbaar, controleerbaar en proportioneel

Het is ook mogelijk om in de opdrachtspecificatie te sturen op de naleving van mensenrechten door gebruik te maken van een minimumeis. “Maar voor alle eisen en criteria geldt: als je een eis opneemt, moet je hem ook controleren. Je kunt dus niet zomaar zeggen ‘er mag bij de productie geen sprake zijn van kinderarbeid’, want doordat de keten niet transparant is, is dat niet iets dat je kunt nagaan. Als je een minimumeis wilt hanteren is het om die reden aan te raden om te kiezen voor bijvoorbeeld een keurmerk, want daarvan is het wel te verifiëren of een inschrijver daaraan voldoet.”

Redelijke verhouding eis en waarde

Een andere voorwaarde is dat eisen en criteria proportioneel moeten zijn. Er moet, met andere woorden, een redelijke verhouding bestaan tussen de eis of het criterium en de waarde en de doelstelling van de opdracht. “Dat betekent zeker niet dat het bij kleine opdrachten of kleine onderdelen van opdrachten niet toegestaan zou zijn op dit doel te sturen. Daarbij is onder meer relevant hoeveel moeite het een bedrijf zal kosten aan de eis te voldoen. Een graadmeter kan zijn of er genoeg bedrijven zijn die al aan de eis kunnen voldoen. Hoeveel genoeg is? Dat hangt ervan af, maar in elk geval meer dan één. Als de markt op dit gebied nog in de kinderschoenen staat, is het aan te raden geen minimumeisen te hanteren. In dat geval kunnen gunningscriteria passender zijn. ”

Due diligence: sturen tijdens de uitvoering

Aanbestedende diensten geven soms aan niet te weten hoe in de uitvoeringsfase kan worden gecontroleerd/ gestuurd op de naleving van ISV. Een interessante optie is te kiezen voor ‘due diligence’, dat bij het aanbestedingsproces wordt omschreven als: ‘een doorlopend proces dat bedrijven helpt risico's op het gebied van mensenrechten in de eigen organisatie en de bijbehorende productieketen in kaart te brengen en die vervolgens te voorkomen, verminderen, herstellen en/of compenseren’. Due diligence kan als uitvoeringsvoorwaarde worden opgenomen . Voor Rijksinkopers is dit verplicht, maar ook decentrale overheden kunnen hiervoor kiezen. Vogel: “Voordeel daarvan is dat je veel ruimte hebt om tijdens de uitvoering het gesprek aan te gaan. Een nadeel kan zijn dat je de mate waarin partijen hier al mee bezig zijn niet meeweegt tijdens je aanbestedingsprocedure. Om die reden kun je ervoor kiezen om naast de uitvoeringsvoorwaarde ook een gunningscriterium op te nemen dat hierbij aansluit. ”

Clausules

Een partij die veel ervaring heeft met deze werkwijze is Electronics Watch. Deze internationale monitoringsorganisatie helpt de aangesloten aanbestedende diensten en leveranciers in de elektronica-industrie Internationale Sociale Voorwaarden toe te passen. Eelco Fortuijn, de Nederlandse vertegenwoordiger van Electronics Watch, vertelt hoe de organisatie daarbij te werk gaat: “ Electronics Watch levert deelnemers clausules die zij kunnen opnemen in hun tenders en contracten voor ICT-hardware. De leveranciers verklaren daarmee dat zij willen meewerken aan onderzoek naar de naleving van arbeidsrechten en veiligheidsnormen in de fabrieken waar de ICT-producten worden gefabriceerd.”

Steeds verder doordringen in de keten

Dat klinkt ingrijpend, maar volgens Fortuijn komt het er in de praktijk vaak op neer dat de aanbieder de vragen doorstuurt naar zijn leverancier. “En die kan het weer doorsturen aan zijn leverancier, of naar de fabriek. Zo dringen we steeds verder in de keten door om betrouwbare informatie over de arbeidsomstandigheden te verzamelen.” In de productielanden maakt Electronics Watch gebruik van lokale auditors die op werknemersniveau informatie verzamelen over de arbeidsomstandigheden.

Successen

Met deze aanpak boekte Electronics Watch in het buitenland al succes, bijvoorbeeld bij een inkoop-organisatie in Zweden die een van de aanbieders uiteindelijk vroeg om een ander merk te leveren, omdat er op de productielocatie van het merk dat zij aanvankelijk leverden misstanden waren aangetroffen. “Maar het effect kan nog veel groter zijn”, vertelt Fortuijn. “Bij een fabriek in China ontdekten we een aantal jaar geleden dat studenten er gedwongen arbeid verrichten. Daar hebben we voor elkaar gekregen dat er veranderingen in het beleid zijn doorgevoerd, waardoor dit daar nu niet meer voorkomt.”

Community of Practice Internationale Sociale Voorwaarden

Due diligence kan dus een goede stap vooruit zijn. Dat was ook een van de conclusies uit de afsluitende paneldiscussie. Toch zijn hiermee nog niet alle vragen rond ISV beantwoord. Tijdens de volgende bijeenkomsten van de ISV-CoP bespreken de deelnemers andere manieren om met het thema aan de slag te gaan. “Het onderwerp is belangrijk genoeg om bij de kladden te grijpen”, vat Fortuijn de teneur samen. Op het programma van de ISV-CoP staan onder meer de Europese richtlijnen, de organisatie van ISV, de uitvraag in een pilot, contractmanagement en praktijkervaringen.

Dossier: Internationale sociale voorwaarden