Omwenteling van publieke inkoop

Toon pagina in menu

"We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk." Zo start Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid, de derde en laatste keynote van het PIANOo-congres 2018. "Bij een nieuw tijdperk hoort een nieuw soort publieke inkoop", stelt hij. Sterker nog: "Als je over tien jaar nog niet alles duurzaam inkoopt, ben je een ongelooflijke sukkel."

"Onze samenleving bevindt zich in een periode van chaos, onrust en turbulentie", zegt Rotmans. "Net als tijdens de industriële revolutie van de 19e eeuw. Maar wees niet bang. Omarm die chaos en de veranderingen die ze met zich meebrengt. Vooral mensen die niet met dit soort veranderingen meebewegen, worden er doorgaans slachtoffer van."

Aanpassen om te overleven

Wat er precies verandert? Rotmans noemt drie belangrijke transities. "Allereerst wordt de samenleving steeds minder geregeld door een bovenlaag van machthebbers en steeds meer door de bevolking zelf. Top-down maakt plaats voor bottom-up. Er is een explosieve toename van burgercoöperaties. Bijvoorbeeld op het gebied van voedsel, zorg en onderwijs. Burgers creëren voorzieningen die voldoen aan hun wensen: effectief, efficiënt en persoonlijk."

Een tweede transitie is economisch. "Succesvolle bedrijven laten hun aanbod aansluiten bij de behoefte van de consument. Persoonlijke, snelle en toegankelijke diensten. Voor deze menselijke maat gebruiken ze de nieuwste digitale technieken. Denk aan bedrijven als Airbnb en Uber. Sneller, eenvoudiger en goedkoper kan dienstverlening niet zijn."

En de derde transitie? Die is ecologisch. "De gevolgen van de enorme voetafdruk die de mens achterlaat, zijn onomkeerbaar. Het klimaat verandert, Antarctica brokkelt af, zeespiegels stijgen."Om te overleven zal de samenleving zich moeten aanpassen, te beginnen met de energie transitie. De vraag is niet óf de samenleving zal verduurzamen, maar op welke termijn."

Buitenspelen voor de beste ideeën

Honderdnegentig landen zijn inmiddels actief met verduurzaming bezig. "Duurzaamheid vormt de kern van alle nieuwe verdienmodellen", benadrukt Rotmans. "Dit is het gebied waarop de meeste banen zullen ontstaan. Als Nederland doen we er dus goed aan om te investeren in verduurzaming. Er moet nog wel heel wat gebeuren voordat we ook echt duurzaam zijn", zegt hij. "Er wordt nog veel te veel gas gewonnen en te weinig geïnvesteerd in wind- en zonne-energie. Plannen voor verbetering zijn er volop, maar de uitwerking verloopt traag. Hoe sneller de overheid maatregelen neemt, hoe beter."

Toen hij zijn carrière begon, zo’n dertig jaar geleden, was Nederland nummer drie op het gebied van duurzame energie. "Nu zijn we nummer zeven-en-twintig. Eén na laatste in Europa. Conceptueel zijn we wel goed bezig. Maar we zetten onze ideeën nauwelijks door in beleid. Laat staan in uitvoering. We omarmen onze duurzame ideeën, maar vergeten concepten af te ronden."

Wat hij de aanwezige inkopers adviseert? "Stop met vergaderen. Stop met stuurgroepen. Ga niet praten, ga dóén; ga buitenspelen en zie hoeveel prachtige initiatieven er zijn die bijna niemand nog kent, hoeveel goede voorbeelden die nog geen navolging kennen. De wereld om u heen is veel sneller aan het veranderen dan u kunt zien achter uw bureau. Buiten uw kantoor worden de beste dingen bedacht. Leer van die voorbeelden. Leer van elkaar. En besef dat u een belangrijke rol heeft in de transitie."

Beginnen met een kleine groep

Rotmans’ toehoorders zijn enthousiast. Maar ze hebben ook vragen. "Wat als de markt nog niet klaar is voor grootschalige verduurzaming?", vraagt iemand. "Is het dan wel haalbaar?" "Transities zijn nooit marktgedreven", antwoordt Rotmans. ‘"e hebt te maken met een markt die er nog niet is. Of een markt die op gang moet worden gebracht. Je hebt visionairs nodig die al voorbij de markt kijken." Transities verlopen niet lineair of gelijkmatig, aldus de hoogleraar. "Eerder traag. Je moet veel moeite doen om een vijfde van de bevolking mee te krijgen. Maar héb je die mee, dan volgt de rest relatief snel." Hij vergelijkt het met de beweging van roken naar niet-roken. "Na de eerste berichten over de schadelijkheid van sigaretten stopte maar een kleine groep. Toen de gezondheidscultuur zijn intrede deed werd de groep groter. Niet-roken begon de culturele norm te worden – zeker toen de overheid met wet- en regelgeving kwam om roken in te perken." Duurzaam inkopen is voor publieke organisaties nu de belangrijkste transitie. "Want", zegt Rotmans, "als je over tien jaar nog niet alles duurzaam inkoopt, ben je een ongelofelijke sukkel."