Rotterdam laat betonindustrie innoveren met LCA

Jaarlijks koopt de gemeente Rotterdam zo'n 3 miljoen betontegels in. Daarmee is ze de grootste afnemer in de markt. De productie van beton is echter zeer milieubelastend. Daarvan zijn betonproducenten zich ook bewust en dus wordt er in de branche hard gewerkt aan verduurzaming. Rotterdam vond het tijd om de inspanningen in de betonketen te belonen. Voor een raamovereenkomst van 4 jaar vroeg zij betonproducenten met een innovatieve oplossing te komen én via de levenscyclusanalyse (LCA) de betonketen in kaart te brengen om ook de verborgen milieueffecten zichtbaar te maken. Het resultaat heeft zowel de gemeente als betonproducenten enorm verrast: een halvering van de milieukosten per tegel! 'Een teken dat we als gemeente op de goede weg zitten, en een signaal naar de keten dat zij hun bedrijfsvoering moeten aanpassen.' (maart 2016)

Praktijkvoorbeeld MVI

Bij de aanbesteding van betontegels voor een periode van vier jaar, vroeg de gemeente Rotterdam producenten gebruik te maken van de levenscyclusanalyse (LCA) en te innoveren op productniveau om de milieukosten per tegel te verlagen.

Bijzonder

De gemeente vroeg elke deelnemende partij naar een producentspecifieke levenscyclusanalyse. Omdat de producenten hun keten het beste kennen en weten waar voordeel valt te behalen, liet de gemeente hen zelf de benodigde data verzamelen. Daarnaast kregen producenten de vrijheid om hun product naar eigen inzicht te innoveren om de meeste milieuwinst en laagste MKI-waarde te realiseren.

Sinds

Aanbesteding gestart in 2014, raamcontract getekend in 2016 met looptijd van 4 jaar.

Voor- en nadelen

  • Plus: Direct duidelijk waar een producent staat op het gebied van duurzaamheid, zonder dat certificaten nodig zijn.
  • Plus: Geeft inzicht in de keten van een product en geeft producenten de vrijheid om naar eigen inzicht te innoveren - iets dat zij al veel doen, maar waarop zij nog niet eerder werden beoordeeld.
  • Min: Meer voorbereidingstijd nodig (normaal halfjaar nu bijna anderhalf jaar).
  • Min: Doordat Rotterdam de LCA zwaar liet meewegen in de procedure (40%) ten opzichte van de prijs, had de aanbesteding theoretisch duurder kunnen uitvallen.

Continu innoveren

Rotterdam is een eigenzinnige stad. Dat blijkt ook uit de manier waarop zij met grondstoffen omgaat: de gemeente beheert een eigen depot van waaruit zij grondstoffen ter beschikking stelt aan aannemers. 'Zo zijn we verzekerd van de kwaliteit en uitstraling die past bij de Rotterdamse stijl', zegt Léon Dijk, adviseur duurzaamheid bij de gemeente Rotterdam. 'Overal in Rotterdam liggen dan ook precies dezelfde hoge kwaliteit (uitgewassen) betontegels.' Samen met senior inkoper Eric van der Leeden begeleidde Dijk de aanbesteding voor de levering van betontegels voor een periode van 4 jaar. En voor het eerst met de nadruk op duurzaamheid. Van der Leeden vertelt: 'We vroegen alle partijen gebruik te maken van de levenscyclusanalyse (LCA) om de hele keten en alle bijbehorende processen in kaart te brengen; van grondstof tot levering in Rotterdam. Dus van cradle to gate en niet van cradle to cradle wat gebruikelijker is bij de LCA. Een vraag die goed aansluit bij de ontwikkelingen in de markt. Duurzaamheid is een belangrijk onderwerp in de Nederlandse betonindustrie. Doordat de winning van de hoofdbestanddelen cement en grind zeer milieubelastend is, zijn betonproducenten continu aan het innoveren.'

Stapel betontegels

Kansen in de productieketen

Met 3 miljoen tegels per jaar, is Rotterdam de grootste afnemer van betontegels in Nederland. Juist die enorme vraag zorgt ervoor dat Rotterdam voor betontegels eigenlijk alleen zaken doet met producenten. En daar ligt volgens Dijk een kans: 'Jaren geleden zeiden wij al tegen elkaar dat je, als je beton echt wilt verduurzamen, niet alleen bij de producent of leverancier moet aankloppen maar de productieketen in moet gaan. Dat hebben we nu gedaan, al ligt dat aanbestedingsrechtelijk wel wat ingewikkeld.' Van der Leeden vult aan: 'Wij mogen geen eisen stellen aan de leverancier van de leverancier. Dit is een gebied waarover je eigenlijk geen controle meer hebt. We hebben ook gezegd dat we dat niet willen, we zijn geen auditor. Maar we willen van partijen meer zien dan alleen hun certificaten.' Om te toetsen of hun plannen ook kans van slagen hadden, hielden Dijk en Van der Leeden een marktconsultatie . Van der Leeden: 'We hebben met elk van de 3 producenten die onze enorme vraag ook echt aankunnen, om tafel gezeten. Zij waren allen zeer enthousiast, vooral omdat ze nu eindelijk hun innovatievermogen te gelde konden maken. Daarbij kunnen zij met de uitkomsten van de LCA nu ook aan andere opdrachtgevers laten zien hoe duurzaam zij zijn. Omdat de markt in Nederland niet zo heel groot is, is dat voor hen zeer waardevol.'

Producentspecifieke LCA

Om te kunnen controleren of de gevraagde milieuwinst ook daadwerkelijk behaald is, en waar deze zit, gebruikte Rotterdam de levenscyclusanalyse als objectieve meetmethode. Door de LCA kregen producenten nu ook de ruimte om andere initiatieven te ontplooien om de milieubelasting te verlagen, dan de voorheen verplichte milieueisen van de gemeente. Dijk: 'Zonder de technische eisen los te laten, wilden we producenten de maximale vrijheid geven om in hun productketen te doen waarvan zij denken dat het innovatief en milieutechnisch interessant is. Omdat dit natuurlijk wel te controleren moet zijn met een objectieve meetmethode, hebben we gekozen voor de enige methode die er nu is en waarover landelijk consensus bestaat: de LCA. Bijkomend voordeel is dat de LCA in de bouw al een veelgebruikte methode is en zijn via de landelijke bepalingsmethode en het Toetsingsprotocol eenduidigheid en transparantie gewaarborgd. Ook zijn er inmiddels veel rekenbureaus waardoor het voor producenten betaalbaar is om een LCA te laten maken.' Rotterdam maakte het partijen wel iets moeilijker door te vragen om een producentspecifieke LCA. Van der Leeden: 'Als iedereen gestandaardiseerde data gebruikt, krijg je overal dezelfde uitkomst. Wij wilden producenten juist prikkelen om data te verzamelen van hun productieproces en hun toeleveringsketen. Door dit inzichtelijk te maken, kunnen ze hiervoor verantwoordelijkheid nemen.'

Sfeerimpressie: twee handen op een betontegel

Absolute koploper

Hoe mooi de plannen van Dijk en Van der Leeden ook waren, het slagen ervan was afhankelijk van de reactie van de markt. Bert Wiekens is key accountmanager bij De Hamer, betonproducent en winnaar van de aanbesteding. Hoe heeft hij het proces ervaren? Wiekens: 'Het was verrassend en ook wel spannend omdat het de eerste keer was dat we een LCA maakten. Wij zijn behoorlijk actief op het gebied van duurzaamheid en kijken altijd waar het beter kan: gebruik van andere bindmiddelen dan cement, het gebruik van andere grondstoffen, hergebruik van grondstoffen. Maar zo expliciet als Rotterdam het vroeg, hebben we onze duurzaamheid nog niet eerder in kaart gebracht.' De LCA hield De Hamer ook een spiegel voor. Wiekens: 'Het proces was voor ons ook echt een eyeopener. We letten nu bijvoorbeeld nog meer op transportbewegingen, kijken scherper naar onze leveranciers en willen van hen voortaan ook specifieke en getoetste data ontvangen. Namen we eerder nog genoegen met gegevens uit databanken, die volstaan nu echt niet meer.' Het winnen van de aanbesteding vraagt van De Hamer ook een behoorlijke investering. Wiekens vertelt dat toch zeker 100.000 euro nodig is voor een nieuw mengsysteem en een extra silo voor de opslag van nieuwe grondstoffen. 'Een investering die we op termijn ook zeker zouden doen, alleen nu dus iets eerder. Maar hierdoor zijn we nu wel een van de koplopers in de branche.' En ook de concurrent heeft laten weten dat zij de nieuwe aanpak van Rotterdam zeer waardeert. Van der Leeden: 'Deze aanbesteding laat zien dat er in de sector behoefte is aan een duidelijke richting op het gebied van duurzaam inkopen. Met gebruik van de LCA, is die richting nu ingezet.'

Verrassend resultaat

Zoals gehoopt, bleek de branche dus klaar voor de productgerichte innovatie zoals Dijk en Van der Leeden die voor ogen hadden. Dijk: 'Ik denk echt dat binnen duurzaam inkopen de leveranciersbenadering, met de nadruk op de bedrijfsvoering, plaatsmaakt voor de productbenadering. De hele bedrijfsvoering zit namelijk ín het product. Met de LCA kun je die inzichtelijk maken. Dat is volgens mij ook de kunst van duurzaam inkopen, dat je een prikkel vindt waarmee je de hele keten in beweging brengt.' Heeft de aanbesteding uiteindelijk het gewenste resultaat opgeleverd? Dijk: 'Op basis van de bestaande branchebrede LCA hebben we de milieukosten per betontegel weten te halveren. Een teken voor ons dat we op de goede weg zitten en een signaal naar de keten dat zij hun bedrijfsvoering moeten veranderen.' Dat beaamt ook Wiekens: 'Door deze aanbesteding ontdekten we bijvoorbeeld dat onze transportkosten een heel stuk lager konden. Gewoon door leveranciers dichter bij huis te zoeken en minder over de weg en meer over water te vervoeren. En we hebben geïnvesteerd in innovatie van beton en nieuwe toeslagmaterialen.' Wiekens is zeer te spreken over de LCA als meetmethode. Al wil hij nog wel als tip meegeven om de fictieve kortingsstaffel in een volgende aanbesteding kleiner te maken. 'Dan kan je pas echt het verschil maken', zegt Wiekens. 'Nu waren de onderlinge verschillen groot en de beloning hetzelfde.' Wat Wiekens betreft had Rotterdam zelfs nog een stapje verder mogen gaan. 'Als de gemeente echt wil sturen op innovatie, zou ze de (laagste) prijs helemaal moeten loslaten en gaan voor degene met het beste plan.' Of het zo ver komt, betwijfelen Dijk en Van der Leeden. Dijk: 'We zijn nu absoluut op de goede weg, maar inkopen blijft ook altijd nog een budgettair verhaal. We waren nu enorm aangenaam verrast door de resultaten, maar dat had ook heel anders kunnen uitpakken. Daarom is een interne toetsing voor je aan de slag gaat, ook zo belangrijk. Zorg altijd voor voldoende draagvlak.'

Meer informatie

Dossier MVI

Dit artikel maakt onderdeel uit van het webdossier Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI). MVI is het met inkoop bijdragen aan economische, ecologische en sociale (beleids)doelen. In het nieuwe dossier vindt u onder andere richtlijnen voor het bepalen van het juiste ambitieniveau, geactualiseerde milieucriteria en MVI praktijkvoorbeelden.
Themadossier Maatschappelijk Verantwoord Inkopen - MVI (Duurzaam inkopen)

Wat is de LCA?

Levenscyclusanalyse (LCA) is een methode om de totale milieubelasting te bepalen van een product gedurende de hele levenscyclus: van de winning van grondstoffen tot productie, transport, gebruik en afvalverwerking. Voor het berekenen van de milieukosten bestaan uitgewerkte methoden die leiden tot een concreet meetbaar getal op basis waarvan potentiële leveranciers vergeleken kunnen worden.