NS-treinen straks 100% groen dankzij inkoop windenergie

NS wil haar reizigers een volledig klimaatneutrale treinreis bieden. Samen met de andere leden van inkoopvereniging van spoorvervoerders VIVENS sloot NS een 10-jarig contract met Eneco, goed voor een jaarvolume van 1,4 terawattuur. Het is het grootste groenestroomcontract van Nederland. De belangrijkste voorwaarden: de stroom moet herleidbaar zijn naar de bron én opgewekt zijn in nieuw te bouwen windparken. Projectleider namens NS Eric van Vliet en directeur corporate accounts Joris Laponder van Eneco vertellen over het traject. (juni 2015)

Opdracht:
Inkoop van 1,4 terawattuur groene stroom per jaar voor alle spoorvervoerders (gelijk aan het stroomverbruik van alle huishoudens in Amsterdam).

Bijzonder:
Tienjarig partnerschap met Eneco stimuleert bouw nieuwe windparken.

Contractduur:
2015 – 2024

Voor- en nadelen van deze aanbesteding:

  • Plus: 10-jarig partnerschap met leverancier
  • Plus: investeren in groene energie uit nieuwe windparken
  • Min: niet mogelijk om álle stroom in Nederland op te wekken
  • Min: opstellen contract kostte meer tijd dan verwacht 

Groene stroom inkopen, hoe pak je dat aan?

Van Vliet: 'Het is belangrijk om enige kennis te hebben van de energiemarkt. Groene stroom wordt verhandeld met certificaten: Garanties van Oorsprong. Voor elke 1.000 kWh duurzaam opgewekte stroom wordt één certificaat afgegeven. Die certificaten worden los van de elektriciteit verhandeld. Groene en grijze stroom maken gebruik van hetzelfde elektriciteitsnet en zijn fysiek niet van elkaar te onderscheiden. Zo kan het dus dat je certificaten koopt van groene stroom die in Noorwegen is opgewekt, maar dat de elektriciteit die je daadwerkelijk gebruikt ergens anders vandaan komt. NS wilde niet alleen certificaten kopen, maar ook zorgen dat het aandeel duurzame energie in Nederland toeneemt. NS heeft mij betrokken om het proces te begeleiden van oriëntatie, besluitvorming en aanbesteding. Als voormalig directeur van brancheorganisatie EnergieNed ken ik de markt goed en weet ik de juiste vragen te stellen. Zo kan NS de markt optimaal benaderen.' Laponder: 'Het aanbestedingstraject is heel professioneel aangepakt. We merkten dat NS goed wist wat ze wilde, maar tegelijk ook openstond voor verschillende visies in de marktconsultatie.'

Wat kwam ter sprake in de marktconsultatie?

Van Vliet: 'We hebben gevraagd óf, en zo ja hóé leveranciers zo'n grote hoeveelheid groene stroom zouden kunnen leveren. De één zei: koppel de inkoop van stroom los van de inkoop van de Garanties van Oorsprong. De ander raadde dat juist af. Met die indirecte manier van vergroenen is op zich niets mis, maar NS wil een transparant verhaal kunnen vertellen richting de klant. Dan moet je de groene stroom kunnen herleiden tot jouw bron. Dat kan alleen als je de certificaten en stroom gezamenlijk inkoopt. Wat daarbij ook heeft meegewogen is het inzicht dat de markt voor groene stroom een aanbiedersmarkt is, waarin de vraag snel toeneemt.'

Kunnen marktpartijen dat wel leveren?

Van Vliet: 'Niet zomaar, want in Nederland opgewekte groene stroom is schaars. Om de markt te stimuleren om nieuwe windparken te bouwen, hebben we NS als opdrachtgever zo aantrekkelijk mogelijk neergezet. In plaats van de gebruikelijke contractperiode van 1 à 2 jaar bieden we een 10-jarig contract. Dat kan vanwege de spoorconcessie voor 10 jaar. Daardoor heeft de leverancier voldoende ruimte en zekerheid om te investeren in duurzame-energieprojecten. Daarnaast is NS een kredietwaardige partij én beschikt ze over interessante mogelijkheden voor samenwerking.' Laponder: 'De contractperiode van 10 jaar biedt de continuïteit, zekerheid en consistentie die nodig is om nieuwe windparken te kunnen realiseren. Binnen de normale contractperiode van 2 jaar kun je dat niet bewerkstelligen.'

Waarom vindt de NS een 100% klimaatneutrale treinreis zo belangrijk?

Van Vliet: 'NS wil koploper blijven op het gebied van duurzaam vervoer. De trein is met ingang van het nieuwe contract 90% schoner dan de auto, maar intussen is de markt voor elektrische auto's sterk in ontwikkeling. Door de treinreis 100% te vergroenen, wil NS haar voorsprong behouden en maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Bovendien wil onze klant het en wordt het min of meer van ons verwacht.'

Vindt de reiziger dat net zo belangrijk?

Van Vliet: 'Uit ons onderzoek blijkt van wel. Als NS niet verder zou verduurzamen, gaat 10% van de reizigers op zoek naar alternatieven. Als we wél 100% klimaatneutraal zijn, gaat 10% vaker met de trein. Ook bij bedrijven groeit de vraag naar duurzame mobiliteit. De investering in groene stroom wil NS dan ook terugverdienen met een toenemend aantal reizigers, níét door de treinkaartjes duurder te maken. De reiziger voelt het dus niet in zijn portemonnee.'

Welke eisen hebben jullie gesteld in de aanbesteding?

Van Vliet: 'Behalve herleidbaar naar de bron moest de stroom ook opgewekt zijn in nieuwe windparken. Daarmee willen we voorkomen dat we volledig beslag leggen op de beschikbare groene stroom en zorgen dat het aandeel duurzaam opgewekte energie groeit. Eisen dat álle stroom uit Nederland komt, past niet bij het karakter van een Europese aanbesteding. Wel moest minimaal 20% van de stroom uit een nieuw Nederlands windpark komen. Zo'n park kan dienen als voorbeeldproject voor onze klanten. Door te laten zien dat onze treinen op Nederlandse stroom rijden, geven we betekenis aan windenergie. Dat kan bijdragen aan acceptatie van windenergie in Nederland.'

Hoe hebben jullie de aanbiedingen beoordeeld?

Van Vliet: 'We hebben een systeem ontwikkeld waarin leveranciers werden beloond voor de snelheid waarmee ze 100% groene stroom uit nieuwe windparken konden leveren. We wilden liefst al vóór 2019 klimaatneutraal zijn en niet pas tegen de tijd dat het contract alweer afloopt. Daarnaast hebben we inschrijvers gevraagd om dossiers te presenteren met kansen voor samenwerking en met eventuele risico's die zij voorzien. Twee teams van vijf mensen hebben de dossiers volledig onafhankelijk van elkaar kwalitatief beoordeeld op technische en commerciële aspecten, waarna is gegund volgens het EMVI-principe.' Laponder: 'Het was fijn dat we onze aanbieding niet alleen moesten opschrijven, maar ook presenteren. Die kans om je visie persoonlijk te kunnen overbrengen is heel waardevol.'

Eneco kwam als winnaar uit de bus. Op welke gronden?

Van Vliet: 'Eneco zorgt dat we al in 2018 volledig klimaatneutraal zijn én bood een scherpe prijs. Ook had Eneco een sterk dossier met mooie kansen voor samenwerking met de NS. We gaan bijvoorbeeld samen bekijken of de gebouwen van NS duurzamer kunnen. Ook de ontwerpwedstrijd voor de groene trein, die nu al door Nederland rijdt, is een resultaat van het partnerschap met Eneco. Daarmee laten we zien aan onze klanten dat we nu al groen rijden.'

Laponder: 'Net als NS zien wij de opdracht echt als een partnerschap: hoe gaan we samen onze duurzame missie waarmaken? Eneco wil duurzame energie voor iedereen bereikbaar maken. Een klimaatneutrale treinreis past daar natuurlijk perfect bij. En niet in 2050, maar in 2018 al. In de praktijk pakt de samenwerking goed uit: onze culturen passen bij elkaar en mensen weten elkaar te vinden. NS heeft met deze aanbesteding een heel mooi voorbeeld gesteld. Hopelijk geeft het een nieuwe impuls aan de verduurzaming van Nederland. De vraag die rest is: who's next?''

Heb je tips voor inkopers die hun stroomvoorziening willen vergroenen?

Van Vliet: 'Investeer in het voortraject en achterhaal wat de markt kan én wat je zelf wilt. Bedenk ook of het voor jouw organisatie uitmaakt of je de stroom en certificaten gekoppeld of los inkoopt. Is je omgeving kritisch, zoals bij NS, dan is loskoppelen misschien geen goed idee. Je wilt voorkomen dat de oorsprong van de certificaten en van de stroom in een verkeerd daglicht kan komen te staan. Ga ook de dialoog aan met leveranciers, die is cruciaal om wensen en mogelijkheden bij elkaar te brengen. En schroom niet om daarbij ondersteuning te vragen van een expert. Als je de uitvraag opstelt in de taal van de energiemarkt, vergroot dit de kans op een passende aanbieding. Verder is het verstandig om het contract vóór de offertefase gereed te hebben. Het opstellen van de 130 contractpagina's kostte ons 3 maanden, maar scheelde later in het traject tijd. Bovendien weten leveranciers daardoor van te voren precies wat ze kunnen verwachten, waardoor ze een scherpere aanbieding kunnen doen.'

Laponder: 'Benader het vraagstuk niet puur vanuit inkoop en prijs, maar vanuit je bredere business. In het geval van NS: verplaats je in de reiziger. Hoe maak je je product beter, mooier en aantrekkelijker voor je klant? Met initiatieven zoals de groene trein maken we het gebruik van groene stroom tastbaar voor de reiziger.'

Meer informatie
Dit artikel maakt onderdeel uit van het nieuwe webdossier Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI). MVI is het met inkoop bijdragen aan economische, ecologische en sociale (beleids)doelen. In het nieuwe dossier vindt u onder andere richtlijnen voor het bepalen van het juiste ambitieniveau, geactualiseerde milieucriteria en MVI praktijkvoorbeelden.
Webdossier Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
Dossier Milieuvriendelijke inkopen