Verslag Kennissessie IMVO-pilots natuursteen - 7 december 2017

Op 7 december 2017 vond bij de Rabobank in Utrecht de eerste kennissessie plaats in het kader van de IMVO-pilots natuursteen. Deze pilots zijn erop gericht bedrijven en overheden te stimuleren om natuursteen meer maatschappelijk verantwoord in te kopen.

Chris Jansen van de VU Amsterdam was dagvoorzitter tijdens de sessie. Deelnemers waren ca. 30 vertegenwoordigers van het AanbestedingsInstituut, PIANOo, NGO's, gemeenten en andere overheden, specialisten op het gebied van ISV, Due Diligence en aanbesteden.

Myrthe Vogel, promovenda aan de VU en werkzaam bij PIANOo, verzorgde een presentatie over de aanbestedingsrechtelijke mogelijkheden om te sturen op ISV binnen overheidsinkoop.

De opening werd verricht door Michiel Soeters, die projectleider is van de IMVO-pilots. Uit deze pilots willen we leren over de wijze waarop Maatschappelijk Verantwoord Inkopen door overheden bedrijven kan stimuleren om actief bij te dragen aan het terugdringen van MVO-risico's in de keten, in het bijzonder kinderarbeid.

Tijdens de eerste kennissessie stond het voldoen aan de Internationale Sociale Voorwaarden (ISV) bij overheidsaankopen van natuursteen centraal. Binnen het Rijk is het toepassen van ISV verplicht bij aanbestedingen boven de Europese drempel, die vallen binnen één van de 10 risicosectoren. Natuursteen behoort niet tot de risicosectoren. Wel staat het rijksdiensten en decentrale overheden vrij om de ISV bij de inkoop van natuursteen te hanteren. In de praktijk blijken aanbestedende diensten de ISV niet altijd of niet volledig toe te passen.

Tijdens de kennissessie zijn er 3 oorzaken benoemd waarom natuursteen nog niet altijd verantwoord wordt ingekocht.

impressie2_imvo_natuursteen_dec2017.jpg

Oorzaken niet verantwoord inkopen natuursteen

Internationale Sociale Voorwaarden niet bekend

Volgens de OESO-richtlijnen hebben bedrijven een verantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren. Op dit moment zijn er nog weinig bedrijven in de natuursteensector die volledig invulling geven aan die verantwoordelijkheid. Een van de redenen daarvoor is dat bedrijven weinig prikkels hebben om zich in te spannen voor sociale voorwaarden. De laagste prijs is bij aanbestedingen vaak de doorslaggevende factor.

Een eerste verklaring hiervoor is dat de bekendheid van de ISV onder inkopers niet groot is. Tijdens de kennissessie waren er verschillende inkopers die deze Internationale Sociale Voorwaarden niet kenden. Aanbestedende diensten hebben behoefte aan duidelijk gedefinieerde doelen waar ze in hun aanbesteding naar kunnen verwijzen. Momenteel zijn die niet beschikbaar. Het ISV gaat in huidige vorm niet om concrete doelen op een beperkt aantal specifieke thema's, maar om een proces dat bedrijven moeten uitvoeren.

Bedrijven dienen invulling te geven aan de ISV door middel van het uitvoeren van due diligence. Met due diligence wordt bedoeld dat bedrijven op een systematische manier onderzoeken of zij zelf rechtstreeks, of via de keten van hun leveranciers of afnemers, in verband staan met schade die wordt toegebracht aan mens, dier, natuur en milieu. Het gaat daarbij niet alleen om feitelijke schade, maar ook om het risico dat er schade kan ontstaan. Bedrijven die hun betrokkenheid bij schade, of het risico daarop, hebben geconstateerd, moeten daartegen maatregelen nemen.

De vraag werd gesteld of ook verwezen kan worden naar de sustainable development goals (SDG's). Dat kan wel en er bestaat ook een tool (SDG Compass) voor. Aangetekend moet worden dat wanneer een bedrijf een bijdrage wil leveren aan de SDG's, due diligence een basisvereiste is.

SDG Compassexternelinkteken.gif op sdgcompass.org

Internationale Sociale Voorwaarden vragen om doorbreken taboe

Een tweede verklaring voor het niet toepassen van de ISV is dat het lastig kan zijn een andere manier van werken toe te passen. Veel overheden willen natuursteen die volledig vrij is van IMVO-risico's. Met name bestuurders zijn bang voor de reputatieschade als blijkt dat er bij de productie van natuursteen die in een gebouw of plein is verwerkt, toch kinderarbeid aan te pas is gekomen. Echter, of natuursteen vrij is van IMVO-risico's kan niet worden gegarandeerd, ook niet met een certificaat.

Doel dat aanbestedende diensten zouden moeten stellen, is dat bedrijven bijdragen aan verbeteringen in internationale ketens. Belangrijk is dat bedrijven kunnen aantonen dat zij zorgvuldig een due diligence proces hebben doorlopen en naar vermogen risico's hebben aangepakt. Een van de deelnemers stelde: "Ik neem liever een leverancier die aangeeft dat hij zijn natuursteen uit een groeve haalt waar kinderarbeid voorkomt en belooft daar wat aan te doen, dan een leverancier die zegt dat hij een certificaat heeft en er dus niets aan de hand is."

Aanbestedingsrecht biedt ruimte voor toepassen Internationale Sociale Voorwaarden

Als derde verklaring voor het niet toepassen van ISV wordt wel eens genoemd dat het aanbestedingsrecht onvoldoende ruimte biedt. Myrthe Vogel van de VU Amsterdam liet in een uitgebreide presentatie zien dat die verklaring meestal niet opgaat.

Momenteel zijn binnen de rijksoverheid de internationale sociale voorwaarden bijzondere uitvoeringsvoorwaarden. Deze lijn is echter het minimum en er is ruimte om ook in de selectie- en gunningscriteria ISV op te nemen. In het Manifest MVI zijn ambities vastgelegd die verder gaan dan het toepassen van minimumeisen. In het Manifest bepalen overheden zelf hun doelstellingen, op basis van hun eigen ambities.

Myrthe Vogel ging in haar presentatie nader in op de verschillende mogelijkheden die er per fase van de aanbesteding zijn. De mogelijkheden per fase werden vervolgens door de deelnemers in werkgroepen nader verkend.

Meer informatie: Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen

impressie_imvo_natuursteen_dec2017.jpg

Inkoopfases

Tijdens de sessie zijn de verschillende fases van het inkoopproces van natuursteen benoemd. Per fase zijn een aantal risico's en mogelijke oplossingen geïnventariseerd. Zo worden vaak belangrijke beslissingen al tijdens de selectiefase genomen, waardoor men tijdens de aanbestedingsfase of uitvoeringsfase nog weinig ruimte is voor vragen rond maatschappelijk verantwoorde inkoop.

Er bestaan op dit moment geen certificaten voor de due diligence van bedrijven. Bestaande certificaten in de natuursteensector hebben alleen betrekking op de fabrieken of groeves en zijn niet altijd volledig of betrouwbaar. Aanbestedende diensten zullen dus zelf plannen van aanpak van bedrijven moeten beoordelen. PIANOo biedt daarvoor wel een handreiking. In de toekomst zou ook hier het IMVO-convenant voor duurzame natuursteen een rol kunnen hebben.

Meer informatie: Internationale sociale voorwaarden in het inkoopproces

Conclusie

De wet biedt voldoende ruimte om Internationale Sociale Voorwaarden mee te nemen in een aanbesteding. Toepassing van de ISV staat of valt met een heldere omschrijving vooraf en een goede toetsing achteraf. In de volgende kennissessies zal daarom worden verkend hoe due diligence concreet kan worden vertaald in teksten en beleid.

Pilots

De IMVO Pilots Natuursteen zijn erop gericht bedrijven en overheden te stimuleren om natuursteen meer maatschappelijk verantwoord in te kopen. Een brede coalitie van bedrijven, vakbonden, NGO's en de Rijksoverheid ziet toe op de uitvoer van de pilots.

Vragen over de IMVO Pilots natuursteen? Neem dan contact op met het secretariaat van SER via m.vermolen@ser.nl

PIANOo is ook bij het vervolg van de pilot betrokken. Zo zal Milan Bijl van PIANOo op de tweede kennissessie een presentatie verzorgen over de verankering van ISV in de contractfase.

Dossier: Internationale sociale voorwaarden
Handreiking: Handreiking due diligence voor bedrijven
Bestekteksten: Bestekteksten Internationale Sociale Voorwaarden