Digitale autonomie en soevereiniteit

Door veranderingen in de wereldpolitiek is dit onderwerp belangrijker dan ooit. Overheden willen meer grip krijgen op digitale systemen, data en infrastructuur. Inkoop speelt hierin een belangrijke rol.

Belang digitale autonomie en soevereiniteit

Digitale systemen zijn onmisbaar voor de samenleving. Denk aan betalingsverkeer, energievoorziening, informatievoorziening en overheidsdiensten. Als deze systemen of diensten uitvallen of niet meer beschikbaar zijn, heeft dat grote gevolgen.

Tegelijkertijd neemt de afhankelijkheid van een klein aantal grote technologiebedrijven toe. Dat maakt organisaties kwetsbaar. Bijvoorbeeld wanneer:

• een leverancier voorwaarden verandert
• toegang tot software of data wordt beperkt 
• een leverancier wordt overgenomen en daarmee onder een andere wetten en regels komt te vallen 
• buitenlandse wetgeving invloed heeft op Nederlandse data of systemen 

Ook Artificiële Intelligentie (AI) speelt hierin een steeds grotere rol. Het wordt moeilijker om te bepalen wat echt is en wat door AI is gemaakt. Dat kan invloed hebben op publieke informatie, besluitvorming en vertrouwen in de overheid.

Digitale soevereiniteit

Bij digitale soevereiniteit kunnen landen of publieke instellingen in de digitale omgeving eigen regels, waarden en strategische belangen bepalen, uitvoeren en beschermen. 

Het begrip heeft een geopolitiek karakter. Het gaat onder meer om controle over digitale infrastructuur, bescherming van persoonsgegevens en het zelf kunnen stellen van regels voor digitale markten. Dit begrip dus gaat minder over afzonderlijke ICT-systemen en diensten, maar veel meer over de machtsverhoudingen binnen de digitale economie.

Digitale autonomie

Digitale autonomie gaat over de mogelijkheden die organisaties of overheden hebben om digitale systemen, data en infrastructuur te gebruiken, te beheren en te wijzigen zonder teveel afhankelijk te zijn van externe partijen. Het gaat daarbij om de mogelijkheid om:

• de systemen aan te passen, alternatieven te kiezen of van leverancier te wisselen, zonder dat hierdoor hoge kosten, risico’s of afhankelijkheden ontstaan. 

Digitale autonomie draagt bij aan het realiseren van digitale soevereiniteit.

Ontstaan afhankelijkheden

Regelmatig zijn aanbestedende diensten afhankelijk van bijvoorbeeld één bepaalde ICT-leverancier. Deze leveranciersafhankelijkheid ontstaat vaak stap voor stap. Bijvoorbeeld doordat:

• data alleen werkt binnen één systeem
• software slecht samenwerkt met andere oplossingen
• medewerkers vooral één product kennen
• kennis over alternatieven ontbreekt 

Overstappen naar een andere leverancier kost daardoor vaak veel tijd en geld. Organisaties blijven dan werken met het bestaande systemen, ook als betere alternatieven beschikbaar zijn. Dit beperkt ook de concurrentie. Andere leveranciers hebben immers minder kans bij overheidsopdrachten. Ook kunnen bedrijven ervoor kiezen een bepaalde markt helemaal niet meer te bedienen.

Rol inkoper

Inkopers kunnen bijdragen aan meer digitale autonomie door bewuste keuzes te maken bij aanbestedingen en contracten. Het niet meenemen van digitale autonomie in je aanbesteding, maakt je afhankelijk van leveranciers en technologieën.

Zorg daarom dat je kennis hebt van de risico’s én van de mogelijkheden binnen wet- en regelgeving.

Wat kun je als inkoper doen?

Je kunt het volgende doen:

• Breng afhankelijkheden en risico’s vroegtijdig in beeld.
• Bespreek digitale autonomie met opdrachtgevers en ICT-specialisten.
• Zorg dat systemen voldoen aan tenminste de verplichte open standaarden. 
• Kijk kritisch naar lock-ins en overstapkosten.
• Voeg niet onnodig samen, maar sta open voor meerdere leveranciers en innovatieve partijen.
• Vraag gericht naar volledig open source oplossingen.
• Werk samen met collega’s, andere organisaties en open source communities.
• Zet meer in op gericht maatwerk van digitale gemeenschapsgoederen.

Kies voor open technologie

Een belangrijke manier om afhankelijkheden te verminderen is werken met een open digitaal ecosysteem. Daarin staan 3 principes centraal:

• Open toegang: standaarden, processen en technologie zijn voor iedereen beschikbaar en te gebruiken.
• Interoperabiliteit: onderdelen kunnen via open standaarden met elkaar samenwerken en zijn uitwisselbaar.
• Samenwerking: innovatie en probleemoplossing bereik je  door samenwerking en co-creatie.

Instrumenten bij keuze open technologie

De instrumenten om een open ecosysteem te bereiken zijn open standaarden, open source en beschermd eigenaarschap.

• Open standaarden
  Open standaarden zijn afspraken over de inrichting van ICT. De specificaties zijn openbaar en door iedereen te (her)gebruiken. Ook kunnen partijen meedenken aan de ontwikkeling hiervan.
• Open source
  Bij open source software is de broncode achter de software voor iedereen beschikbaar. Organisaties mogen de software gebruiken, aanpassen en verder verspreiden. Dit vergroot de keuzevrijheid, stimuleert samenwerking en verkleint de afhankelijkheid van één leverancier.
• Beschermd eigenaarschap  
  De eigendomsstructuur van leveranciers is ook belangrijk. Overnames of koerswijzigingen kunnen gevolgen hebben voor de dienstverlening, de toegang tot systemen of onder welke regels en wettengegevens vallen.

Van kwetsbaar naar weerbaar

Digitale autonomie vraagt om bewuste keuzes van bestuurders, inkopers, architecten en leveranciers. Het is geen vraagstuk van één organisatie, één inkoper of één aanbesteding. Het gaat om het versterken van de digitale weerbaarheid van de overheid als geheel.

Kijk daarom niet alleen naar gemak of korte termijn kosten, maar ook naar continuïteit, veiligheid en publieke waarden (zoals bescherming persoonsgegevens) op de lange termijn.