Veilig inkopen in relatie tot Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen

Ben Bekkering, vice-admiraal b.d. en verbonden aan het Clingendael instituut, schetste in zijn presentatie het wereldwijde perspectief. Daarna vertaalden MVOI-adviseur Danique Stap en adviseur strategische inkoop Rik Wijnhof van het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) dit naar Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) en veilig inkopen binnen hun eigen ministerie. In een afsluitende workshop pasten de deelnemers de inzichten toe op een aantal fictieve aanbestedingen.

Klimaatverandering raakt veiligheid wereldwijd

Bekkering liet met Somalische voorbeelden zien hoe klimaatverandering, economie en veiligheid samenhangen. Als bijvoorbeeld vis verdwijnt of verzilting toeneemt, komt de bestaanszekerheid onder druk te staan. Dit kan migratie, criminaliteit en instabiliteit versterken.

Hij koppelde dit aan ontwikkelingen rond water, zoals kwetsbare kusten, opdrogende grondwaterbassins en veranderingen in oceanen. De gevolgen raken ook economie, voedsel, transport en energie: klimaatverandering en schaarste kunnen bestaande veiligheidsproblemen vergroten. 

Veilig inkopen als onderdeel van MVOI-actieplan

Stap en Wijnhof legden de link tussen mondiale ontwikkelingen en veilige en duurzame keuzes van overheidsorganisaties. Bij JenV is veilig inkopen bijvoorbeeld als extra thema opgenomen in het MVOI-actieplan. Dat helpt ook om duurzaamheid en veiligheid niet als concurrenten, maar juist in samenhang te zien. Dezelfde afhankelijkheden en risico’s kunnen in beide thema’s terugkomen. 
Bij een productgroep kun je kijken naar het dreigingsbeeld, het belang dat je wilt beschermen en de plekken waar een aanval of verstoring mogelijk is. Daarna kun je maatregelen kiezen, zoals eisen en voorwaarden, screening, sancties of uitsluiting als dat juridisch mogelijk is. 

MVOI en veiligheid raken elkaar bijvoorbeeld bij energieafhankelijkheid, kritieke grondstoffen, een weerbare samenlevingen klimaatadaptatie. Eigen energieopwekking kan verduurzamen én afhankelijkheden verkleinen. Sociale inkoop kan bijdragen aan maatschappelijke weerbaarheid. Kijk daarom waar een duurzame keuze ook een veiligheidsbelang kan dienen, en andersom.

Van concrete aanbestedingen naar gunningscriteria

In 3 groepen gingen de deelnemers vervolgens aan de slag met een fictieve aanbestedingskalender. De vraag: hoe kun je veiligheid en duurzaamheid/MVOI in deze opdrachten verwerken?

Twee groepen bekeken de kalender breed. Zij bespraken hoe je per opdracht bepaalt welke belangen en risico’s relevant zijn. Een belangrijke les: betrek beleid, budgethouders, inkopers en andere experts vroeg. Zo komen beleidsdoelen en risico’s op tijd in beeld en niet pas als de aanbesteding al grotendeels vastligt.

De derde groep werkte een specifiek kalenderonderwerp concreet uit: datacenter en housing. Als gunningscriteria noemde de groep onder meer energieaanlevering bij netcongestie, maatregelen voor fysieke en digitale veiligheid, koeling zonder drinkwater, gebruik van restwarmte en efficiënt watergebruik. Ook screening van personeel en lokale energieopwekking kwamen aan bod.

Lessen voor de praktijk

Uit de workshop en afsluitende gesprekken kwam naar voren dat de afweging per aanbesteding verschilt. Voorkom daarbij dat veiligheid een containerbegrip wordt. Wanneer opdrachtgevers uit voorzorg altijd de hoogste eisen stellen, kan dat de markt onnodig beperken. Breng daarom eerst in beeld welke risico’s spelen en welke belangen je wilt beschermen.

Beschrijf vervolgens vooral het doel en de gewenste prestaties. Zo houdt de markt ruimte voor passende oplossingen. Een marktconsultatie helpt om te ontdekken wat leveranciers al bieden voor veiligheid en duurzaamheid. Vraag leveranciers ook hoe zij omgaan met risico’s voor de continuïteit, bijvoorbeeld een tekort aan monteurs. 

De rode draad van de bijeenkomst: kijk vroeg in het inkoopproces naar veiligheid én MVOI, zoek bewust naar samenhang en betrek de juiste kennis uit de eigen organisatie. Zo kunnen beide thema’s elkaar binnen een aanbesteding versterken en blijft kennis beter behouden.

Meld je aan voor de Community of Practice

• Houd jij je bezig met veilig inkopen? Meld je dan aan voor de PIANOo Community of Practice. 
• Heb jij vragen over de bijeenkomst of over veilig inkopen in het algemeen? Bekijk dan het dossier Veilig Inkopen of stel je vraag aan het vragenloket van PIANOo.