Verzekeringen

De verzekeringsmarkt kent veel partijen die zich onderscheiden in soorten producten (verzekeringen) die worden aangeboden en partijen die in de markt deelnemen. (augustus 2014)

Naast een grote verscheidenheid aan producten is er ook sprake van een groot aantal verschillende partijen zoals makelaars in assurantiën, verzekeraars en natuurlijk de opdrachtgever. Het samenspel tussen producten, verzekeraars, makelaars, assurantietussenpersonen en opdrachtgevers (verzekeringnemers) is een complex en daardoor een non-transparant proces.

In 2012 hebben Nederlandse verzekeraars dagelijks gemiddeld 189 miljoen euro uitgekeerd aan personen en bedrijven, 75 miljard euro aan premies ontvangen, 54.000 mensen in dienst en 413 miljard euro belegd. Door overnames, bedrijfsintegraties en kostenbesparingen neemt het aantal medewerkers af. In de productsfeer is onderscheid te maken in de sectoren zorgverzekeringen, levensverzekeringen en schadeverzekeringen. De omzet in de sector Schade is al jaren redelijk stabiel. In de sector Leven neemt de omzet af, met uitzondering van 2011. 

Levensverzekeringen

Een levensverzekering is een overeenkomst tot het doen van uitkeringen door een verzekeraar tegen premiebetaling door de verzekeringnemer, in verband met leven of overlijden van de verzekerde. Voorbeelden van levensverzekeringen zijn: overlijdensrisico-, pensioen- en nabestaandenverzekering.
Een levensverzekering is een sommenverzekering: deze keert een van tevoren afgesproken bedrag uit wanneer het onzekere voorval zich voordoet, dit ongeacht de werkelijke schade.
Een sommenverzekering wordt afgesloten op het leven of de gezondheid van een persoon. Andere sommenverzekeringen zijn ongevallen– en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen

Deze verzekeringen worden gesloten in de persoonlijke sfeer (individuele overlijdensrisico, nabestaanden-lijfrenteverzekeringen) en bij ondernemingen (pensioen- en nabestaandenverzekeringen). In de overheidssfeer kan het gaan om verzekeringen voor wethouders (zgn. APPA-regeling); de pensioenregeling van de overheden is ondergebracht bij het ABP.

Schadeverzekeringen

Een schadeverzekering is een overeenkomst waarbij de verzekeraar zich verbindt om tegen betaling van een premie de verzekerde schadeloos te stellen wegens verlies, schade of het gemis van verwacht voordeel dat de verzekerde zou kunnen lijden door een onzeker voorval. Schadeverzekeringen zijn onder meer:

  • aansprakelijkheidsverzekering;
  • opstal- en inboedel/inventarisverzekering;
  • motorrijtuigenverzekering (Wet aansprakelijkheidsverzekering motorvoertuigen (WAM) en/of (mini)casco);
  • transportverzekering;
  • bouwverzekering ('Construction All Risks');
  • reisverzekering;
  • ziektekostenverzekering.

Noot: 'de ongevallenverzekering' wordt onder het kopje 'levensverzekeringen' gerangschikt onder de categorie 'sommenverzekering' . Een ongevallenverzekering (die uitkeert na overlijden of bij blijvende invaliditeit ten gevolge van een ongeval) kan echter wel een extra component 'schadeverzekering' bevatten. Dan gaat het om bijvoorbeeld de vergoeding van tandartskosten tot een bedrag X na een ongeval.

In de marktsfeer is onderscheid te maken tussen de:

  • Particuliere markt: hier zijn verzekeraars en assurantietussenpersonen (en verzekeringsonderdelen van banken) werkzaam met producten gericht op de particuliere markt (= de individuele verzekeringen van burgers) en het MKB. 'Gevolmachtigden' vormen overigens ook een belangrijke speler in de particuliere markt.
  • De zakelijke/assurantiebeursmarkt: hier zijn verzekeraars, gevolmachtigden en assurantiemakelaars werkzaam die zich richten op het MKB, het grootbedrijf en de overheden.

Voor een goed onderscheid is het van belang te weten wat de rol van de diverse partijen is:

  • Verzekeraar: een NV of Onderlinge Waarborgmaatschappij die zijn bedrijf maakt van het sluiten van verzekeringen voor eigen rekening en risico. Het is overigens gebruikelijk dat verzekeraars een deel van dit risico zelf weer herverzekeren op de internationale herverzekeringsmarkt. De beloning die verzekeraars krijgen voor hun diensten, heet premie.
  • Volmachtbedrijf of gevolmachtigd agent: een bedrijf dat verzekeringen sluit namens en voor rekening van een verzekeraar. Dit kan een zelfstandig bedrijf zijn of een zusteronderneming van een assurantiemakelaarsbedrijf. De beloning van volmachtbedrijven bestaat uit tekenprovisie die zij ontvangen van de verzekeraar/volmachtverlener.
  • Assurantiemakelaar: een bedrijf dat bemiddelt bij het sluiten van verzekeringen tussen verzekeringnemer en verzekeraar in de zakelijke/assurantiebeursmarkt. Kenmerkend voor de makelaar is dat hij de voorwaarden van verzekering in overleg met de verzekeringnemer opstelt en deze dan voor akkoord voorlegt aan de verzekeraar. De beloning die een assurantiemakelaar ontvangt kan bestaan uit provisie (percentage van de premie die hij ontvangt van de verzekeraar. De verzekeringnemer betaalt dan een zogenoemde bruto-premie) of een fee (vast bedrag dat hij van de verzekeringnemer ontvangt; de verzekeringnemer betaalt daarnaast een zogenoemde netto-premie voor de verzekeraar). De tendens is dat de provisiestructuur steeds meer wordt vervangen door de fee-systematiek.
  • Assurantietussenpersoon: een bedrijf dat bemiddelt bij het sluiten van verzekeringen tussen verzekeringnemer en verzekeraar in de provinciale (particuliere/MKB) markt. De beloning van een assurantietussenpersoon kan bestaan uit provisie of uit een overeengekomen vergoeding (fee of een servicebonnement). De wet schrijft voor dat het voor het bemiddelen van bepaalde, complexe producten niet toegestaan is om provisie in rekening te brengen (bijvoorbeeld bij pensioen- en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen). De beloning moet dan bestaan uit een overeengekomen bedrag ('fee'). Bij schadeverzekeringen wordt uit praktische overwegingen de mogelijkheid van een beloning door middel van een percentage van de premie door de wetgever gehandhaafd.

Trends

De verzekeringsmarkt is de laatste jaren sterk aan het veranderen, een proces dat de komende jaren alleen maar zal toenemen. In de afgelopen tientallen jaren is de wetgeving op het gebied van verzekerings- en financieel toezicht aanzienlijk aangescherpt. Zo geldt van af 1 januari 2013 dat voor complexe verzekeringen een provisieverbod. De verzekeraar mag een intermediair niet meer belonen en de consument betaalt direct voor financieel advies en bemiddeling.

Daarnaast is vooral in de particuliere markt sprake van afnemend vertrouwen in de sector als gevolg van incidenten zoals de 'woekerpolisaffaire' en de ondergang van DSB Bank. Klanten worden kritischer en mondiger en zijn bovendien beter geïnformeerd. Dit komt bijvoorbeeld door de aandacht van de media en de opkomst van vergelijkingssites. In de particuliere sector is mede daardoor een sterke opkomst van direct writers, oftewel verzekeraars die rechtstreeks – zonder tussenkomst van assurantietussenpersonen – hun producten aanbieden. In 2011 was dat 29%.

Ook in de zakelijke en overheidsverzekeringsmarkt is de verzekeringnemer meer bewust bezig met verzekeringen. Achtergrond hiervan is de toenemende belangstelling voor risicomanagement. Hierbij staat het beheersen van risico's meer in het teken van het voorkómen of beperken van schade. Pas daarna in het treffen van maatregelen om eventuele schade af te dekken door het sluiten van een verzekering. Verzekeraars en makelaars beschikken over afdelingen die zich bezighouden met risicomanagement.

Na de reis- en de muziekindustrie is nu ook de financiële dienstverlening wereldwijd bezig met een inhaalslag richting online. Dat komt vooral door de veranderde wetgeving rond de betaling van intermediairs en de bescherming van consumenten. In 2012 is 48 procent van alle nieuwe verzekeringen online gesloten. Bij 61 procent van alle nieuw afgesloten verzekeringen werd vooraf op internet georiënteerd.

Nieuwe spelers zijn hard op weg om nieuwe technologische en maatschappelijke innovatie ste gebruiken voor nieuwe producten en snelle dienstverlening

Hypotheken zijn voor verzekeraars een interessante markt omdat verzekeraars op zoek zijn naar langetermijnbeleggingen met een degelijk en voorspelbaar rendement.

Overheden hebben daarnaast te maken met de regelgeving voor (Europese en nationale) aanbestedingen.

Al deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat ook verzekeraars en bemiddelaars zich meer bewust bezig (moeten) gaan houden met transparantie over hun producten en premie- en beloningsstructuur. 

Marktontwikkelingen

Tien verzekeraars domineren het Nederlandse verzekeringslandschap. Zij bedienen gezamenlijk circa 80% van de markt. De meeste van hen bereiken hun klanten zowel op directe (via direct writing, onder andere via internet) als op indirecte wijze (via de assurantietussenpersonen). De optimale samenstelling van het distributiemodel staat ter discussie onder invloed van veranderende klantenbehoeften, wet- en regelgeving en voortschrijdende digitalisering.

Veranderende wet- en regelgeving heeft grote invloed op de hele sector en de distributie van verzekeringen in het bijzonder. Zo wordt transparantie van provisies steeds verder afgedwongen, wat nieuwe verdienmodellen met zich meebrengt.

In het streven naar schaalvergroting zijn veel maatschappijen gefuseerd. Nieuwe toetreders zijn vaak nieuwe labels van bestaande partijen. Voorbeelden zijn Premio en Ditzo van respectievelijk Ohra/Delta Lloyd Groep en Fortis en Allsecur van het internationale Allianz.

De markt voor schadeverzekeringen is aan het einde van 2013 met circa 1% gekrompen, maar deze krimp zal in 2014 worden goedgemaakt. De negatieve ontwikkeling in 2013 is veroorzaakt door een afname van het aantal verzekeringen. De brandverzekeringen, zowel particulier als zakelijk, vertonen naar verwachting nog een beperkte groei in 2013. Gezien de verwachtingen voor de Nederlandse economie voor 2014 wordt volgend jaar een beperkte groei voor zowel het aantal verzekeringen als de gemiddelde premie verwacht.

De verzekeringsmarkt voor overheden

Inkopers bij overheden hebben het meest te maken met schadeverzekeringen. In de toekomst zullen wellicht ook de ziektekostenverzekering voor ambtenaren en de pensioenregelingen voor ambtenaren en politieke ambtsdragers in beeld komen; tot op heden wordt hiervoor grotendeels op centraal niveau (VNG) zorggedragen.

De schadeverzekeringen die overheden sluiten, zijn voornamelijk bedoeld om het vermogen van de verzekeringnemer te beschermen. Dit vermogen kan bijvoorbeeld worden aangetast door beschadigd raken of verloren gaan van bezit of door aan derden veroorzaakte schade, waarvoor men wettelijk aansprakelijk is.

De belangrijkste verzekeringen voor overheden (vooral gemeenten, provincies en waterschappen) zijn:

  • brand- of uitgebreide gevarenverzekering voor opstallen en inventarissen;
  • aansprakelijkheidsverzekering;
  • (doorlopende) Constructie All Risk (CAR-)verzekering (bouw);
  • wagenparkverzekering (huisvuilauto's, brandweerauto's, bestelauto's voor wegbeheer, veegmachines, maaimachines, etcetera);
  • elektronicaverzekering;
  • ongevallenverzekering;
  • kunstverzekering.

De verzekeringen die overheden sluiten, zijn voor een deel specifiek voor hen ontwikkeld. Dat geldt voor de inhoud: de verzekeringsvoorwaarden waarin de specifieke dekkingen (op overheidswerkzaamheden betrekkingen hebbende risico's) staan omschreven. Gemeentelijke eigendommem worden in de regel op één brandpolis verzekerd. In subs op de polis wordt dan onderscheid gemaakt tussen het verzekerd bedrag op gebouwen, inventaris enzovoort Dit is inzichtelijker en goedkoper (administratieve efficiëntie) dan allemaal losse polissen.

De specifieke kenmerken van de belangrijkste producten zijn:

  • de brand- of uitgebreide gevarenverzekering voor opstallen en inventarissen van overheden neemt een bijzondere positie in, omdat dit risico vrijwel altijd wordt gesloten op de co-assurantiemarkt;
  • een andere bijzondere positie geldt voor de aansprakelijkheidsverzekering voor overheden. Deze kent een zeer specifieke inhoud, door de dekking voor de werkzaamheden in het kader van de publieke taak. De markt voor deze verzekering is zéér beperkt.

Deze producten worden hieronder uitgelegd. Tot slot wordt een korte schets gegeven van een aantal andere grote productgroepen voor de overheidsverzekeringsmarkt.

Brandverzekering en co-assurantiemarkt

De zakelijke/overheidsbrandverzekeringsmarkt in Nederland is een zogenoemde co-assurantiemarkt. Co-assurantie is een vorm van verzekeren, waarbij meerdere verzekeraars elk een deel van de verzekering op zich nemen. Op deze wijze wordt een brede risicospreiding voor verzekeraars tot stand gebracht. Ook is het mogelijk om zwaardere / grotere risico's in dekking te nemen.

Alleen Engeland en Nederland kennen deze systematiek, de overige Europese landen kennen geen co-assurantiemarkt. Overheden brengen hun brand- of uitgebreide gevarenverzekering voor hun opstallen en inventarissen op de co-assurantiemarkt onder, omdat dit verzekeringspakket vaak een aanzienlijke financiële waarde (van vaak vele miljoenen euro's) omvat. Voor een enkele verzekeraar is het verzekeren van zo'n pakket te risicovol.

Kenmerk van de co-assurantiemarkt is de zogenaamde assurantiebeurs. In Engeland is Lloyd's hiervoor zeer bekend. In Nederland bestonden vroeger de Amsterdamse en de Rotterdamse assurantiebeurzen. De oorsprong van deze beurzen is gelegen in de verzekering van de internationale scheepvaartrisico's.

Tegenwoordig bestaan deze beurzen niet meer in fysieke vorm. De contacten worden op moderne wijze, onder andere digitaal, onderhouden. Van oudsher is de mogelijkheid tot het sluiten van een verzekering op de assurantiebeurs uitsluitend voorbehouden aan de ingeschreven verzekeraars, beursgevolmachtigden en assurantiemakelaars. Achtergrond: de op de beurs werkzame partijen moeten aangesloten zijn op de op die beurs gehanteerde systemen. Dan gaat het om bijvoorbeeld om systemen rond polisopmaak, premieboekingen, schadeafwikkeling enzovoort Ook tegenwoordig is dit nog steeds het geval. In de Wet financieel toezicht (Wft) is hier een aparte afdeling met regels voor opgenomen. De consequentie van deze regeling is dat een overheidsorganisatie niet zelf toegang tot de beurs heeft voor het sluiten van een verzekering.

Overheden hebben dus voor het sluiten van hun brand- of uitgebreide gevarenverzekering voor hun gebouwen en inventarissen, de bemiddelingsdiensten van een assurantiemakelaar nodig. Daarnaast zal een overheid – gezien het grote pakket van gebouwen en inventarissen dat verzekerd moet worden – in veel gevallen (Europees) moeten aanbesteden. De ervaring is dat de premie meestal het drempelbedrag van de Europese aanbestedingsgrens overschrijdt.

In de bestaande praktijk adviseert de assurantiemakelaar bij de aanbestedingsprocedure omdat hij kennis heeft van het product (dekkingsmogelijkheden en verzekeringsvoorwaarden) en de markt (premiestellingen, trends). Daarnaast is de assurantiemakelaar ook in de beheersfase tijdens de looptijd van het verzekeringscontract het aanspreekpunt voor de overheid. Dit geldt zowel voor de communicatie over de verzekerde objecten (en de mutaties die zich daarin gedurende de looptijd voordoen), de premieincasso, als de bemiddeling bij eventuele voorkomende schadegevallen.

Aanbestedingsstrategie bij brandverzekeringen in de co-assurantiemarkt

De aanbestedingswet voorziet niet in regels over hoe aan te besteden in een situatie waarbij sprake is van een co-assurantiemarkt. Gelet op de specifieke kenmerken van de verzekeringsmarkt is het verklaarbaar dat veel aanbestedende diensten in het verleden kozen voor de onderhandelingsprocedure met voorafgaande bekendmaking.

Na een inbreukprocedure door de Europese Commissie is dit echter niet meer toegestaan. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) wijst gemeenten daarom op het belang van openbare aanbestedingsprocedures bij het afsluiten van verzekeringen via co-assurantie. Derhalve blijft er keuze tussen de zogenoemde openbare procedure en de niet-openbare procedure.

Bij een niet openbare aanbesteding wordt slechts een beperkt aantal verzekeraars uitgenodigd, wat niet altijd leidt tot een lage premie tegen gunstige voorwaarden. Dit is een van de belangrijkste resultaten uit de studie naar co-assurantie die Tilburg Law & Economics Center (TILEC) heeft uitgevoerd in opdracht van de ACM. Bij brandverzeringen komt het overigens weinig voor dat verzekeraars niet voldoen aan de selectie-eisen.
Studie naar de werking van de co-assurantiemarkt externelinkteken.gif op acm.nl.

In de praktijk is het van belang dat de aanbestedende diensten zelf de regie houden over de aanbesteding. Aanbestedende diensten mogen dan wel niet zelf handelen op de beurs, ze kunnen wel zelf sturing geven aan de aanbesteding. Dit betekent dat ze de door hen geselecteerde assurantiemakelaar, die het proces begeleidt, voorzien van goede instructies en wensen.

De bedoeling van de aanbesteding is dat meerdere aanbieders een premieaanbieding doen voor een bepaald percentage voor de brandverzekeringspolis. De aanbestedende dienst kan in haar aanbestedingsdocument aangeven welke eisen en wensen zij stellen ten aanzien van de aanbieders, hun solvabiliteit, de dekkingsvoorwaarden en -percentages. Daarnaast kan de aanbestedende dienst aangeven op welke wijze zij gaat beoordelen of een aanbieder in aanmerking komt voor gunning.

De mogelijkheid bestaat dat ook een volmachtbedrijf inschrijft op (een deel van) de aanbesteding; hij kan dit doen namens één of meerdere achterliggende verzekeraars. Aanbestedende diensten kunnen volmachtbedrijven niet zonder deugdelijke motivering uitsluiten.

De aanbestedingsstrategie is te verdelen in drie onderdelen: 

  1. Aanstellen van een bevoegde assurantiemakelaar: de belangrijkste werkzaamheden van deze makelaar zijn: het - in overleg met de aanbestedende dienst - opstellen van het aanbestedingsdocument en de (concept)sluitnota. In deze sluitnota wordt vooraf bepaald aan welke voorwaarden de polis moet voldoen.
    Aanbevolen wordt om de assurantiemakelaar afzonderlijk voor zijn diensten te betalen (fee) en niet het oude gebruikelijke systeem te hanteren van provisiebeloning via de verzekeraar. In de praktijk blijken veel gemeenten in hun aanbestedingsdocument al uit te gaan van het vragen van een netto-premie aan de aanbiedende verzekeraars en daarnaast separaat een fee-beloning met de assurantiemakelaars af te spreken.
  2. Aanbesteding: de aanbesteding zelf is erop gericht de brand- of uitgebreide gevarenverzekering af te sluiten. Gezien de hoogte van de bedragen die hiermee gemoeid zijn, zal voor veel aanbestedende diensten een Europese aanbesteding noodzakelijk zijn.
  3. Beheren van de polis: het derde onderdeel heeft betrekking op het aanstellen van een assurantiemakelaar voor het beheren van de polis. Aanbestedende diensten kunnen ervoor kiezen om onderdeel één en drie als één opdracht te verstrekken, maar deze opdrachten ook gescheiden te verstrekken.

Meerdere aanbestedende diensten hebben al ervaring opgedaan met voorgaande 'aanbestedingsstrategie'. Het transparant maken van deze markt bevordert het verkrijgen van een kwalitatief goede verzekeringsdekking tegen een adequate premie en bijkomende advies- en beheerskosten.

Handreiking Aanbesteden brandverzekering en co-assurantie

Commissie Bedrijfsjuridisch Advies (CBA) heeft recent de handreiking ' Aanbesteden brandverzekering en co-assurantie' uitgebracht. Deze handleiding biedt aanbestedende diensten een handvat hoe een brandverzekering in de vorm van co-assurantie openbaar of niet-openbaar aanbesteed zou kunnen worden.

Handreiking: Aanbesteden brandverzekering en co-assurantie

Aansprakelijkheidsverzekeringen

Overheidsaansprakelijkheid, waarbij behalve de reguliere privaatrechtelijke aansprakelijkheid zoals omschreven in (boek 6 van) het Burgerlijk Wetboek, ook de bestuursrechtelijke verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid een belangrijke rol spelen, is voor verzekeraars een lastige materie.

De specifieke overheidstaken kunnen leiden tot schadeclaims die zeer specifieke materiekennis vereisen van de behandelaar. Bovendien is de frequentie waarin overheden aansprakelijk worden gesteld voor (al dan niet echte of vermeende fouten) veel hoger dan bij bedrijven of particulieren het geval is. Dit heeft te maken met de veelzijdige rol van de overheid in onze samenleving.

Van oudsher waren er daarom maar weinig verzekeraars die een overheidsaansprakelijkheidsverzekering aanboden. Concurrentie uit het buitenland is er niet, want er is voor de behandeling van de schaden specifieke kennis van het Nederlands recht nodig.

Sinds begin jaren '90 is de markt beperkt tot 2 à 3 verzekeraars. Na een fusie van verzekeraars was er in 2012 nog slechts één verzekeraar actief op de (Nederlandse) markt: Centraal Beheer/Achmea. Wij adviseren u altijd voor de keuze van de toe te passen procedure eerst een marktverkenning te doen of een marktconsultatie te organiseren. Dit om vast te stellen of inmiddels niet andere Nederlandse of buitenlandse verzekeraars op deze markt actief zijn.

Andere veel voorkomende verzekeringen bij overheden

Andere veel voorkomende verzekeringen bij overheden zoals wagenparkverzekeringen, CAR-verzekeringen (Construction All Risks), elektronica-, ongevallen- en kunstverzekeringen worden over het algemeen niet op de co-assurantiemarkt gesloten. De risico's van deze producten zijn vaak goed te dragen door een enkele verzekeraar, zeker als deze – zoals gebruikelijk – een deel van zijn portefeuille herverzekert op de internationale herverzekeringsmarkt. Veelal blijft het premievolume van deze verzekeringen beneden de drempelbedragen van de Europese aanbestedingsregelgeving. Bij CAR-verzekeringen, kan afhankelijk van de omvang van het te verzekeren werk (denk aan de aanleg van een omvangrijke, kostbare tunnel) co-assurantie noodzakelijk zijn. Ook kan men in dit soort situaties de grens voor Europese aanbestedingen passeren.

Omdat deze verzekeringen echter doorgaans wel uitsluitend gesloten kunnen worden op de zakelijke markt bij verzekeraars die met assurantiemakelaars werken – Centraal Beheer/Achmea is de enige direct writing verzekeraar op deze markt – is ook hier bemiddeling via een assurantiemakelaar gebruikelijk.

Brancheverenigingen

  • Verzekerings Platform Overheden
    Gemeenten, Provincies en Waterschappen kunnen zich aansluiten bij het Verzekerings Platform Overheden (VPO). Dit is een landelijk overlegorgaan op het gebied van gemeentelijk, provinciaal en waterschapsrisicobeheer en verzekeringsaangelegenheden. De vereniging heeft ten doel de leden te informeren over en het uitwisselen van kennis en ervaring op het gebied van schade-en verzekeringsaangelegenheden en risicomanagement bij overheden. Ze biedt de mogelijkheid tot gezamenlijke inkoop van diensten en producten en er wordt samengewerkt op het gebied van schade- en verzekeringsaangelegenheden.
    www.vpo-nederland.nlIcoon externe link 
  • Verbond van Verzekeraars  
    Het Verbond van Verzekeraars is een belangenvereniging van particuliere verzekeraars op de Nederlandse markt. De leden van het Verbond vertegenwoordigen samen meer dan 95% van de verzekeringsmarkt.
    www.verzekeraars.nlIcoon externe link
  • Adfiz
    Adfiz is de branchevereniging van onafhankelijke financiële intermediairs in Nederland. De vereniging heeft ongeveer 1100 leden die samen ruim 1400 vestigingen hebben in Nederland.
    www.adfiz.nlIcoon externe link
  • Nederlandse Vereniging van Gevolmachtigde Assurantiebedrijven
    De Nederlandse Vereniging van Gevolmachtigde Assurantiebedrijven (NVGA) behartigt de belangen van gevolmachtigde assurantiebedrijven. De NVGA vertegenwoordigt kantoren die verantwoordelijk zijn voor een marktaandeel in 2010 van bijna 14 % aan premievolume schadeverzekeringen (inclusief ziektekosten en medische varia).
    Nederlandse Vereniging van Gevolmachtigde AssurantiebedrijvenIcoon externe link

Checklist Marktkennis bij overheidsinkoop
Bovenstaande kennis van de markt is opgezet volgens het stramien van de checklist Marktkennis bij overheidsinkoop. De checklist geeft veel aandachtspunten die van belang kunnen zijn bij het verzamelen van de benodigde marktkennis ter voorbereiding van een opdracht.
Brochure Ken de Markt & Checklist Marktkennis bij overheidsinkoop

Marktconsultaties
Marktconsultaties zijn op TenderNed te vinden door op marktconsultaties te zoeken.
Marktconsultaties externelinkteken.gif op TenderNed.nl