Over milieuvervuiling en biodiversiteit

Wat is milieuvervuiling en biodiversiteit?

Milieu, milieuvervuiling, biodiversiteit en natuurinclusief hangen met elkaar samen. Deze begrippen helpen om de invloed van activiteiten op de natuur en leefomgeving te begrijpen.

Milieu

Het milieu is alles in onze omgeving dat invloed heeft op het leven van mensen, dieren, planten en micro-organismen. Denk bijvoorbeeld aan water, bodem, lucht en andere levende wezens. Als je rekening houdt met het milieu, kijk je dus naar al deze onderdelen. Wanneer we kijken naar het menselijke milieu, bedoelen we de leefomgeving. Hoe mensen omgaan met hun leefomgeving is essentieel voor duurzaamheid, leven en gezondheid.

Milieuvervuiling

Milieuvervuiling ontstaat wanneer menselijke activiteiten schade veroorzaken aan de leefomgeving. Hierdoor kunnen schadelijke stoffen terechtkomen in het water, de bodem en de lucht. Denk bijvoorbeeld aan pesticiden, zwerfafval en stikstof. Je kunt milieuvervuiling tegengaan door bijvoorbeeld de uitstoot van stikstof en luchtverontreiniging te beperken. Ook kun je minder schadelijke stoffen en gewasbeschermingsmiddelen gebruiken en het gebruik van water en energie verminderen.

Biodiversiteit

Biodiversiteit gaat over alle verschillende soorten leven op aarde, zoals dieren, planten en micro-organismen. Ook de ecosystemen waarin zij leven horen daarbij. Een ecosysteem is een gebied waarin planten, dieren en hun omgeving met elkaar samenleven.

Uit het Living Planet Report 2024 blijkt dat wereldwijd de gemiddelde omvang van populaties van wilde diersoorten tussen 1970 en 2020 met 73% is afgenomen. Menselijke activiteiten spelen een belangrijke rol bij deze afname van biodiversiteit. Biodiversiteit en ecosystemen staan onder druk door vervuiling van water, lucht en bodem.

Natuurinclusief

Natuurinclusief betekent dat je bij je activiteiten bewust rekening houdt met de natuur en ruimte maakt voor biodiversiteit. Je doet dat in alle fasen van een activiteit. 

Waarom zijn milieu en biodiversiteit belangrijk?

Onze economie en leefomgeving zijn sterk afhankelijk van het milieu en biodiversiteit. Dit geldt bijvoorbeeld voor voedsel, drinkwater en bescherming tegen water. Nederland staat voor een belangrijke opgave. Er zijn stappen nodig om het milieu, de biodiversiteit en de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater te verbeteren. Vergeleken met andere Europese landen is in Nederland op deze punten nog winst te behalen. 

Er zijn verschillende ecosystemen. Mensen en menselijke activiteiten hebben invloed op deze ecosystemen. Mensen maken op verschillende manieren gebruik van wat ecosystemen hen bieden. Dit worden ecosysteemdiensten genoemd. Er bestaan 3 soorten:

• productiediensten, zoals voedsel, hout en drinkwater
• culturele diensten, zoals recreatie en natuurlijk erfgoed
• regulerende diensten, zoals kustbescherming en verkoeling van steden

Onze economie is sterk verbonden met deze ecosysteemdiensten. De geschatte waarde is 15,1 miljard euro. 

Mitigatiehiërarchie

Er zijn verschillende manieren om de gevolgen van milieuverontreiniging voor de biodiversiteit te beperken. Dit zijn mitigerende maatregelen. Daarbij geldt een vaste volgorde: 

• Je probeert eerst milieuvervuiling te vermijden. 
• Als dat niet helemaal kan, probeer je de vervuiling zoveel mogelijk te verminderen. 
• Daarna kun je de biodiversiteit die verloren is gegaan herstellen. 
• Als laatste kun je de schade compenseren, bijvoorbeeld door op een andere plek bomen te planten. 

Deze volgorde heet de mitigatiehiërarchie. De maatregelen aan het begin van deze volgorde hebben het meeste effect. Daarom probeer je eerst schade te voorkomen, daarna te verminderen en vervolgens te herstellen. Compenseren doe je pas als laatste. Je kunt de mitigatiehiërarchie gebruiken als leidraad of stappenplan bij het maken van keuzes. 

Voorbeeld mitigatiehiërarchie

• Vermijden: Het meeste effect bereik je door de weg zo te ontwerpen dat de weg niet door een bestaand bos loopt, maar er omheen. 
• Verminderen: Als je de schade niet helemaal kunt voorkomen en de snelweg toch een stuk door het bos loopt, neem je maatregelen om de impact zo klein mogelijk te maken. Bijvoorbeeld geluidsschermen en stille asfaltlagen. 
• Herstellen: Schade die tijdens de werkzaamheden ontstaat, repareer je direct na afloop op de locatie zelf. Bijvoorbeeld door de oorspronkelijke boom- en plantensoorten terug te planten.
• Compenseren: Door de snelweg is er definitief bos verloren gegaan. Als compensatie koopt de projectontwikkelaar elders een stuk landbouwgrond op en plant daar nieuw, hoogwaardig natuurgebied aan.

Belangrijke doelstellingen

Uit verschillende beleidsstukken, wetten en regels komen doelstellingen voort. Enkele voorbeelden zijn:

• Milieubelasting verminderen: luchtvervuiling, geluidsoverlast en andere vormen van milieubelasting verminderen. Dit draagt bij aan de gezondheid van mensen en een betere leefomgeving (Omgevingswet)
• Natuur en biodiversiteit beschermen: natuurgebieden en biodiversiteit behouden en herstellen. Dit betekent bijvoorbeeld dat kwetsbare ecosystemen worden beschermd en natuurinclusief bouwen wordt gestimuleerd. (Omgevingswet)
• Luchtkwaliteit verbeteren: de luchtkwaliteit in Nederland blijvend verbeteren, met als doel 50% gezondheidswinst in 2030 ten opzichte van 2016. De aanpak richt zich op fijnstof, ammoniak en stikstofoxiden uit zes bronnen: mobiliteit, houtstook, industrie, landbouw, mobiele werktuigen en binnenvaart en havens. (Schone Lucht Akkoord)

Meer weten? Bekijk voor meer regelgeving en doelstellingen de Definitiekaart MVOI.

Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI)

Milieuvervuiling en biodiversiteit is een thema binnen het Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI). In de Agenda MVOI 2026-2030 staat het thema omschreven als: het beperken van gezondheidsschade en biodiversiteitsverlies door het voorkomen van vervuiling van lucht, water en bodem. En het herstellen van biodiversiteit, door natuurinclusieve maatregelen.

Met je inkoopproject kun je invloed hebben op milieu en biodiversiteit. Door hier bijvoorbeeld in de voorbereiding van je aanbesteding al rekening mee te houden. Sommige inkooppakketten hebben relatief veel invloed op biodiversiteit. Denk aan grond-, weg- en wegenbouw (GWW), groenvoorziening, gebouwen en catering. Daarbij is het belangrijk om niet alleen te kijken naar de gevolgen van biodiversiteit in Nederland, maar ook naar de gevolgen voor internationale biodiversiteit. 

Druk- en plusfactoren 

Bij het gebruik van de MVI-criteria is het nuttig om onderscheid te maken tussen drukfactoren en plusfactoren:

• Drukfactoren hebben een negatief effect op het milieu en de biodiversiteit. 
  Voorbeelden zijn vervuiling, zure regen en fijnstof. 
• Plusfactoren hebben juist een positief effect. 
  Voorbeelden zijn bloemrijke bermen, biologische en lokale catering en gefaseerd maaien. Je kunt in je inkoopproject drukfactoren verminderen en plusfactoren versterken.

Natuurinclusief inkopen

Met natuurinclusief inkopen houd je in je aanbesteding rekening met de natuur. Je kijkt hoe je schade aan de natuur kunt voorkomen, kansen voor de natuur kunt benutten en de kwaliteit van de natuur kunt verbeteren. Voorbeelden van natuurinclusieve oplossingen zijn vleermuisvriendelijke straatverlichting, ecologisch bermbeheer en groene daken en gevels.

Uit onderzoek blijkt dat ecologisch groenbeheer verschillende voordelen heeft. Het kan helpen om hittestress en wateroverlast te verminderen en biodiversiteit te versterken. Zo draagt het bij aan een gezonde en prettige leefomgeving. Daarnaast kan ecologisch groenbeheer ook financieel voordeliger zijn. 

Effecten op de leefomgeving

De producten, diensten of werken die je inkoopt, kunnen tijdelijk of langdurig effect hebben op de leefomgeving van mensen. Bij tijdelijke effecten kun je denken aan geluidsoverlast, trillingen, stank, luchtvervuiling en zwerfafval. Langdurige effecten kunnen ontstaan als bijvoorbeeld natuur verdwijnt, milieuvervuiling lange tijd aanhoudt of pesticiden worden gebruikt die ecosystemen verstoren. 

Producten uit het buitenland

Ook bij leveringen van producten speelt biodiversiteit een rol. Veel producten of grondstoffen komen uit het buitenland. Het is belangrijk om bij de inkoop te kijken naar de gevolgen van de productie voor natuur en milieu. Zo kun je erop letten dat de productie niet leidt tot ontbossing of andere schade aan het milieu. Wil je meer weten over het voorkomen van milieuschade in de hele productieketen? Lees dan het dossier Ketenverantwoordelijkheid.