Inkoop sociaal domein toegelicht

Toon pagina in menu

Gemeenten ondersteunen burgers die dat nodig hebben. Centraal binnen het sociale domein staat de juiste hulp en ondersteuning voor mensen die dat nodig hebben. Uitgangspunten daarbij zijn zelfredzaamheid, hulp uit de nabije omgeving waar mogelijk en maatwerk. Door de complexiteit van deze ondersteuning moeten gemeenten een nieuwe rol aannemen en samenwerking zoeken met zorgaanbieders en instellingen.

Kennis- en ontwikkelcentrum   
Sociaal domein
Gemeente als opdrachtgever  
Verplicht aanbesteden in de zorg?
Randvoorwaarden 
Kenmerken van een integrale benadering
Gemeentelijke inkoopsamenwerking
Inkoopprocedures 
AMvB reële prijs Wmo 2015 
I-Sociaal Domein

Kennis- en ontwikkelcentrum

PIANOo heeft het Kennis- en ontwikkelcentrum inkoop sociaal domein opgericht, met onder andere een vragenloket en vakgroep. Het centrum werkt vraaggericht: heeft u als gemeente vragen, laat het dan weten. Wij denken, leren en ontwikkelen graag met u mee. Ook als u uw expertise wil inzetten horen wij dat graag. Goede voorbeelden zullen binnenkort ook te vinden zijn op deze site.

Meer informatie:
Kennis- en ontwikkelcentrum inkoop sociaal domein
Vragenloket

Sociaal domein

Het 'sociaal domein' omvat alle activiteiten van gemeenten bij het uitvoeren van de Wmo, de Participatiewet en de Jeugdwet. Dit zijn dan ook taken op het gebied van zorg, jeugd en werk & inkomen.

Uitgangspunt sociaal domein

Het uitgangspunt is dat de zelfredzaamheid van de burger voorop staat. De gemeenten dienen deze zelfredzaamheid zoveel mogelijk te faciliteren en stimuleren. Zowel de samenleving als de rol van de gemeenten veranderen, en daarmee ook de wijze waarop de gemeenten burgers ondersteunen bij vragen over de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet. Deze ondersteuning moet aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de burger.

Op deze manier wordt vanuit de individuele ondersteuningsbehoefte van de burger gedacht. Om dit te kunnen realiseren, moet het dicht bij de burger georganiseerd worden. Dat betekent dat u als gemeente verantwoordelijk bent voor de uitvoering. U bent daarmee verantwoordelijk voor het zorgdragen voor de juiste ondersteuning aan uw bewoners die dat nodig hebben. Dit moet goed aansluiten bij de burger met een ondersteuningsbehoefte of zorgvraag.

Wet- en regelgeving sociaal domein

Binnen het sociaal domein hebben gemeenten per 1 januari 2015 er taken en verantwoordelijkheden bij gekregen op het gebied van zorg, jeugd en werk & inkopen. Deze taken zijn vastgelegd in 3 wetten: Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), Participatiewet en Jeugdwet.

Meer informatie: Decentralisatie sociaal domein

Gemeente als opdrachtgever

De sociaal domein taken van de gemeenten zijn nieuw en complex. Het goed laten functioneren van het sociaal domein vraagt een professionele invulling van de rol van de gemeente als opdrachtgever en samenwerkingspartner. Het vraagt om een nieuwe invulling en rol waarbij er samenwerking wordt gezocht met zorgaanbieders en maatschappelijke instellingen. Vanwege deze veranderingen maken gemeenten een leerproces door wat betreft werking en aanpak. Dit betekent in eerste instantie dat u, als gemeente, de regie moet nemen in de beoogde veranderopgave en transformatie. Naarmate deze veranderingen leiden tot een stabiel functionerend stelsel in het sociale domein, verandert uw rol. De verandering in opdrachtgeverschap houdt dan vooral in dat u zich minder hoeft op te stellen als regisseur die sturing geeft en u meer kunt richten op het faciliteren. Zorg dat het systeem van vraag en aanbod goed functioneert, zichzelf verbetert en meegaat met verandering. Doel van dit systeem is voorzien in de individuele ondersteuningsbehoeftes van de burger, binnen de bepaalde financiële kaders.

De keuzes op het gebied van opdrachtgeverschap zijn afhankelijk van uw visie over de (toekomstige) samenleving en de rol van de burger en de (lokale) overheid. Daarbij is opdrachtgeverschap niet beperkt tot de keuze voor een bekostigingsmodel of inkoopprocedure, maar is het onderdeel van de wijze waarop u het sociale domein als geheel inricht. Dit is medebepalend voor de vertaling naar de 'inkoopvraag.'

Om als gemeente adequaat invulling te geven aan het opdrachtgeverschap, is een goede gemeentelijke organisatie van belang. Andere rollen, functies en nieuwe werkwijzen helpen veranderingen te begeleiden en een sterke, goed functionerende opdrachtgever te worden. 

Verplicht aanbesteden in de zorg?

Bestaat er een verplichting om (Europees) aan te besteden in de zorg? Het is een vraag die veel gesteld wordt, zowel door gemeenten als door journalisten en politici. Het antwoord op die vraag is 'nee': er is geen verplichting tot aanbesteden opgenomen in bijvoorbeeld de Jeugdwet of de WMO 2015. In deze wetten staan slechts bepalingen die gelden als gemeenten er zelf voor kiezen om aan te besteden, omdat zij een overheidsopdracht in de markt willen zetten. Dit is echter niet de enige manier waarop zij aan hun verplichtingen in het sociaal domein kunnen voldoen. Gemeenten hebben hierin keuzevrijheid.

Bij het organiseren van voorzieningen in het sociaal domein heeft een gemeente de keuze uit 4 mogelijkheden: inbesteden, subsidie, overheidsopdracht en open house.

Meer informatie: Verplicht aanbesteden van zorg in het sociaal domein?

Randvoorwaarden inkoop

Er zijn 3 inhoudelijke randvoorwaarden voor inkoop binnen het sociaal domein:

Flexibiliteit

De toekomst blijft onderhevig aan veranderingen. Dit heeft te maken met de volgende factoren:

  • Budget - De komende jaren krimpt het budget en moeten gemeenten en aanbieders bezuinigen. Onzekerheid over het budget blijft bestaan doordat onder andere de verdeelmodellen tussen gemeenten nog ter discussie staan en worden doorontwikkeld. Hiermee is dus onduidelijk hoeveel elke gemeente voor de verschillende taken (Wmo 2015, jeugdwet en participatiewet) jaar op jaar zal ontvangen.
  • Veranderende wetgeving - De nieuwe zorgwetten zijn nog in beweging: er ontstaat jurisprudentie op de Wmo 2015 en jeugdwet die de randvoorwaarden en verplichtingen voor gemeenten bij het uitvoeren van de wetten verduidelijkt. Dit heeft invloed op de ruimte en mogelijkheden voor gemeenten, ook in de contractering. In 2016 werd bijvoorbeeld duidelijk dat het hanteren van resultaatgerichte maatvoorzieningen alleen mag als de beschikking of gemeentelijke beleidsregels voldoende concreet weergeven welke ondersteuning een cliënt zal ontvangen. Ook op andere punten met directe invloed op inkoopbeslissingen, bijvoorbeeld het mandateren van het onderzoek (keukentafelgesprek) aan zorgaanbieders, ontstaat jurisprudentie. Daarnaast zijn de wetten relatief jong, en is het goed mogelijk dat vanuit de wetgever nog aanpassingen zal doorvoeren. Zorgwetten van toepassing op gemeenten blijven veranderen. Dit heeft invloed op verantwoordelijkheden.
  • Transformatie maatschappelijke vraagstukken - Gemeenten willen de transformatie van de zorg voortzetten en verder verbeteren, bijvoorbeeld door over te gaan op meer integrale zorgvormen, meer op preventie in te zetten of meer nadruk te leggen op algemen voorzieningen. Als inkoper dient u hier rekening mee houden. Ga flexibel om met het toewijzingen van middelen en de snelheid en richting van de transformatie.

Inzicht

Inzicht is een belangrijke inhoudelijke randvoorwaarde voor u als inkoper. U dient in de komende jaren meer te leren over het systeem van uw gemeente en dit verder te ontwikkelen door kennis op te bouwen over vraag, volumes, inhoud, kosten en resultaten van de ingekochte zorg. Met deze kennis kunt u de juiste inkoopbesluiten nemen. Voor het opbouwen van een goed inzicht in ontwikkelingen in het sociaal domein en het gedrag van gecontracteerde zorgaanbieders is professioneel contractmanagement en het opbouwen van de juiste informatie cruciaal.

Integraliteit

Een andere randvoorwaarde voor succesvolle inkoop is dat u bij de uitvoering van verschillende taken verbindingen zoekt. Dit kunt u bijvoorbeeld doen door een slimme bundeling van verplichtingen op het gebied van werk en inkomen, dagbesteding, dagactiviteit voor mensen met langdurige psychische problemen(inloopfuncties) en de verantwoordelijkheid om zoveel mogelijk mensen werk te laten vinden (participatiewet). Ook kunt u producten slim gecombineerd inkopen zodat de ondersteuning beter aansluit op de behoefte van de burger.

Maak gebruik van een ‘integrale benadering’. Door breed te kijken komen nieuwe oplossingen aan het licht.

Voorbeeld
Bij de transformatie van de Jeugd-GGZ kan het helpen om naast het perspectief van de Jeugd-GGZ ook de rol van wijkteams,
huisarts/POH en de school te betrekken. Zo kan men achterhalen of integrale interventies mogelijk zijn
bij gezinnen met een inkomensproblematiek en schooluitval. Deze integrale interventies moeten dan wel zijn ingekocht, en hier ligt uw verantwoordelijkheid en betrokkenheid als inkoper. Vanuit dit
 bredere perspectief kunt u op een effectievere manier interventies organiseren en optimaal ingrijpen 

Kenmerken van een integrale benadering

  • Nieuwe inkoopvormen of 
inkooparrangementen worden niet per 'pakket' of 'categorie' ontwikkeld, maar op basis van de verschillende leefdomeinen en ondersteuningsbehoeften van cliënten. Bij arrangementen voor gespecialiseerde jeugdhulp wordt bijvoorbeeld ook gezinsproblematiek op het vlak van werk en inkomen betrokken.
  • Als inkoper bepaalt u de inhoud van voorstellen niet geheel zelf, maar ontwikkelt deze samen met bestaande en eventuele nieuwe partijen oplossingen. Dit overleg vindt plaats nog voordat sprake is van inkoopprocessen (inclusief de impact op het aanbod en financiën), met als doel aansluiting te vinden op de gemeentelijke doelstellingen en financiële randvoorwaarden.
  • Denk niet alleen vanuit de gemeente, maar optimaliseer door samenwerking te zoeken. Schaalvergroting en consistentie in de regio kunnen bijdragen aan efficiëntere processen en een beperking van administratieve lasten.

Gemeentelijke inkoopsamenwerking

Gemeenten moeten per zorgvorm overwegen op welke schaal zij inkopen. Vaak kunt u met lokale oplossingen betere resultaten tegen minder kosten realiseren.

Voor bepaalde segmenten van zorg en ondersteuning loont het echter om op grotere schaal in te kopen en samen te werken. Dit geldt bijvoorbeeld bij zorgvormen waar slechts een klein aantal burgers per gemeente gebruik van maakt.

Gezamenlijke (boven)regionale inkoop leidt vaak tot gemakkelijker contracteren en een eenvoudiger beheer voor de aanbieders, die anders met meerdere gemeenten te maken hebben. Echter in een inkoopsamenwerking kan de continuïteit van de gehele zorgvoorziening in gevaar komen wanneer enkele gemeenten zich terugtrekken uit de samenwerking. Daarnaast kunnen gemeenten onderling van elkaar afhankelijk zijn, omdat zij van dezelfde aanbieders gebruikmaken. Dit gebeurt bijvoorbeeld als de gemeenten een beschikbaarheidsfunctie delen en wanneer een grote instroom vanuit de ene gemeente leidt tot wachtlijsten voor burgers uit de andere gemeenten. Inkoopsamenwerking is alleen mogelijk als samenwerkende gemeenten hetzelfde willen inkopen, en voor de betreffende zorgvormen dus dezelfde visie, doelstellingen en infrastructuur hebben.

Inkoopprocedures

Er zijn een aantal inkoopprocedures die passen bij het sociaal domein:  

Dialooggericht inkopen
Competitief inkopen
Maatschappelijk aanbesteden

Dialooggericht inkopen

De dialooggerichte procedure beoogt het betrekken van potentiële inschrijvers en andere relevante partijen (burgers, Wmo/participatieraden, enzovoort) bij de vormgeving van de aanbesteding middels een (markt)dialoog of (markt)consultatie. Deze marktdialoog verloopt middels plenair overleg in bijeenkomsten met alle gegadigde (of geselecteerde) partijen, mogelijk in meerdere ronden. In de consultatie kunt u ideeën ophalen of toetsen bij marktpartijen en andere stakeholders.

De input van de consultatie verwerkt u in de aanbesteding. Dit kan enerzijds betrekking hebben op aspecten van de procedure: selectie- en gunningscriteria, uitsluitingsgronden, percelen, termijnen, enzovoort Anderzijds kan het de inhoudelijke aspecten van de opdracht betreffen: producten, bekostigingsvormen, minimumeisen, verantwoordingseisen, prestatiecriteria, kwaliteitseisen, innovatie en ontwikkelagenda, toekomstvisie, enzovoort

Doel van de procedure is om een raamcontract vorm te geven en af te sluiten, toegankelijk voor elke zorgaanbieder die aan de minimumeisen voldoet, en waarop geen uitsluitingsgronden van toepassing zijn. De raamovereenkomst beschrijft de voorwaarden voor dienstverlening (bijvoorbeeld tarieven, kwaliteitseisen, uitvoeringsvoorwaarden en wijze van verantwoording en facturatie) maar garandeert geen omzet. Cliënten zelf kiezen hun zorgaanbieder, en hier vindt de daadwerkelijke selectie plaats. Met zorgcontinuïteit en vrije keuze van cliënten in gedachte behouden huidige zorgaanbieders hun cliënten bij ingang van de overeenkomst, mits de zorgaanbieder is toegelaten tot de raamovereenkomst én cliënten zelf niet wensen over te stappen.

Aan de slag met: Dialooggericht inkopen

Competitief inkopen

De gemeente wil meerdere zorgaanbieders voor dienstverlening contracteren, maar wil het totale aantal gecontracteerde zorgaanbieders wel beperken. Dit bijvoorbeeld om een goede verhouding tussen keuzevrijheid voor cliënten en administratieve lasten te bereiken. Ook is het makkelijker om een goede verstandhouding op te bouwen en te onderhouden met een beperkt aantal zorgaanbieders – dit is lastiger als er zeer veel zorgaanbieders zijn gecontracteerd met elk een beperkte omzet.

Er vallen in deze inkoopprocedure dus zorgaanbieders af als er méér kwalificerende inschrijvers en inschrijvingen zijn dan het maximum gewenste aantal te contracteren zorgaanbieders. De procedure wordt eventueel voorafgegaan door een marktconsultatie. Het beperken van het totale aantal leveranciers maakt het mogelijk om te werken met budgetafspraken voor zorgaanbieders (passend bij bepaalde zorgvormen, marktsamenstellingen en als methode om uitgaven te beperken), in een raamcontract past dit minder goed.

Het selecteren in de inkoopprocedure impliceert de kans dat huidige zorgaanbieders niet meer gecontracteerd worden, terwijl nieuwe aanbieders zonder huidige cliënten wel een opdracht gegund krijgen. De gemeente moet dus mogelijke maatregelen treffen om een zorgvuldige overgang van cliënten naar gecontracteerde zorgaanbieders te faciliteren.

Aan de slag met: Competitief inkopen

Maatschappelijk aanbesteden 

Bij maatschappelijk aanbesteden gebruikt een overheidsinstantie een aanbestedingsprocedure voor de uitvoering van een opdracht om zo veel mogelijk maatschappelijke waarde te leveren. Deze maatschappelijke waarde is afhankelijk van hoe en onder welke voorwaarden de overheidsopdracht tot stand komt en uitgevoerd wordt.

Het verschil met 'gewoon' aanbesteden is dat een gemeente keuzes maakt binnen de aanbestedingsprocedure. Dit kan bijvoorbeeld door burgers en sociale ondernemers de kans te bieden om een taak op zich te nemen, of door buurtbewoners vooraf mee te laten praten over diensten die de overheid voor hen inkoopt.

Maatschappelijk aanbesteden is niet:
Gemeenten kunnen maatschappelijke initiatieven steunen door hun eigen gemeentelijke regelgeving aan te passen om deze mogelijk te maken en te steunen. Het enkel steunen van bestaande initiatieven of gezamenlijk komen tot maatschappelijke oplossingen, kan niet worden gedefinieerd als maatschappelijk aanbesteden. Dit soort initiatieven worden soms ten onrechte onder de noemer van maatschappelijk aanbesteden geschaard.

Maatschappelijk aanbesteden is het verstrekken van een gemeentelijke overheidsopdracht via een aanbesteding aan de samenleving. Dit betekent intensieve samenwerking met de samenleving, bij de uitvoering van gemeentelijke taken. Samen wordt er naar oplossingen gezocht op lokaal niveau. Zo benut een gemeente de aanbestedingsprocedure om participatie van burgers of sociale instellingen te koppelen aan de uitvoering van een overheidstaak.

Er moet altijd een overheidsopdracht aan een taak of activiteit ten grondslag liggen, om te kunnen spreken van maatschappelijk aanbesteden.

Kenmerken van maatschappelijk aanbesteden:

  • Het gaat om een publieke taak waarvoor overheid eindverantwoordelijk is.
  • Taken worden (deels) overgedragen aan burgers/(sociale)instellingen/maatschappelijke instellingen
  • Focus op het sociale karakter van de nieuwe aanbieders bij inkoop en aanbesteding.
  • Focus op maatschappelijke (meer)waarde.

Ontwikkelingen in de samenleving en maatschappelijk aanbesteden

Maatschappelijk aanbesteden past bij een aantal ontwikkelingen:

  • Maatschappelijke initiatieven en burgerparticipatie krijgt in collegeprogramma's van gemeenten een nadrukkelijkere rol. In collegeprogramma's krijgt de rol van inwoners en ruimte aan nieuwe initiatieven een nadrukkelijkere plaats. 
  • Door de decentralisaties verschuift mandaat van het Rijk naar gemeenten.
  • Financiële middelen van gemeenten worden teruggebracht. 
  • Het aantal sociale ondernemingen neemt toe. 
  • De kaders voor aanbesteden zijn in beweging, relevant voor maatschappelijk aanbesteden is de Right to Challenge-paragraaf in de Wmo. 
  • De inzet van vrijwilligers en formele organisaties verstrengelen. 
  • Bij veel gemeenten leeft de wens om af te komen van het subsidiedenken.
  • In buurten met veel armoede en hoge werkeloosheid groeit de wens om geld in de buurt te houden.

Subsidie en contract

Als een gemeente samen met maatschappelijke partners een bepaalde doelstelling wil realiseren, kan een gemeente een contract sluiten met de betreffende partner(s) of een subsidie verlenen. 

Bij subsidieverstrekking geldt de regelgeving van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). De Aanbestedingswet is niet van toepassing op subsidies, tenzij de gemeente partijen uitnodigt om een bod uit te brengen, waarna na een selectie en beoordeling aan een of meerdere partijen een subsidie wordt verleend. Met betrekking tot het contracteren, geldt de Awb maar gedeeltelijk. De Awb is alleen van toepassing wat betreft de verplichting om zorgvuldig te handelen. Daarnaast is bij het sluiten van een contract ook de Aanbestedingswet 2012 van toepassing.

Algemene wet bestuursrecht (Awb)  op overheid.nl.
Dossier: Aanbestedingswet 2012

Right to challenge versus maatschappelijk aanbesteden

Het Right to Challenge is relatief nieuw en het staat voor het 'het recht om uit te dagen'. Een groep (georganiseerde) bewoners kan taken van een gemeente overnemen als zij het anders, beter, slimmer en/of goedkoper kunnen. Hiermee verandert de relatie tussen overheid en burgers in opdrachtgever-opdrachtnemer. Deze aanpak biedt gemeenten en burgers mogelijkheden om de dienstverlening op het gebied van zorg en ondersteuning beter te laten aansluiten bij de behoeften van burgers.

In de praktijk zijn er veel overeenkomsten tussen maatschappelijk aanbesteden en het Right to Challenge. Het belangrijkste verschil is het beginpunt. Bij maatschappelijk aanbesteden ligt het initiatief bij de gemeente en moet er sprake zijn van een overheidsopdracht. Bij het Right to Challenge komt het initiatief uit de samenleving. De initiatiefnemers kunnen de gemeente voorstellen om een zelfgekozen maatschappelijke taak of dienst over te nemen.

Aan de slag met: Maatschappelijk aanbesteden

AMvB reële prijs Wmo 2015

Sinds 1 juni 2017 is de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) 'Reële prijs Wmo 2015' van kracht. Deze AMvB (2017 55) stelt nadere regels aan de bestaande verplichting die de gemeenteraad volgens de Wmo 2015 heeft voor het hanteren van een reële prijs in relatie tot de kwaliteitseisen die worden gesteld aan een voorziening.

Deze AMvB regelt dat gemeenten een vaste of reële prijs moeten vaststellen voor verschillende vormen van Wmo hulp. Dit betekent dat de kostprijselementen waar het college een vaste of reële prijs op moet baseren vastgelegd moeten zijn, en dat deze prijs opgenomen moet worden in de documenten van een aanbestedingsprocedure. De AMvB is niet van toepassing op hulpmiddelen en woonvoorzieningen.

Factsheet: AMvB reële prijs Wmo 2015

i-Sociaal Domein

Informatievoorziening Sociaal Domein is een programma voor gemeenten en zorgaanbieders van Actiz, Branchebelang Thuiszorg (BTN), Federatie Opvang, GGZ Nederland, Jeugdzorg Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) en Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG).

Gemeenten en zorgaanbieders zijn samen aan zet om een effectief stelsel op te bouwen, de kwaliteit van zorg en jeugdhulp te waarborgen en het sociaal domein te vernieuwen. Daarom verbindt het programma i-Sociaal Domein deze partijen om gezamenlijk de volgende doelen te bereiken:

  • Onnodige administratieve lasten vermijden
  • Waarborgen dat publiek geld rechtmatig besteed wordt
  • Adequate zorg aan burgers en beschermen van de persoonlijke leefsfeer van mensen
  • Betrouwbare beleidsinformatie genereren

Meer informatie: Standaarden i-Sociaal Domein
I-sociaaldomein  op i-sociaaldomein.nl

Terug naar: Verplicht aanbesteden van zorg in het sociaal domein?
Terug naar: Aan de slag met inkoop in het sociale domein