Regelgeving integriteit

Toon pagina in menu

De overheid hoort volledig integer te handelen, ook bij inkopen en aanbesteden. Dit geldt voor iedereen die is betrokken bij een aanbesteding, denk aan uzelf als overheidsinkoper, uw organisatie maar ook aan de bedrijven die inschrijven op een aanbesteding. Door de wetgever zijn hierover regels gesteld. Deze zijn bijvoorbeeld terug te vinden in de Aanbestedingswet 2012, de wet Huis voor klokkenluiders en de Wet Bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Bibob).

Er zijn regels opgesteld voor:

Integriteit bij aanbestedende diensten
Integriteit bij bedrijven

Integriteit bij aanbestedende diensten

Er zijn diverse regels opgesteld om integriteit bij aanbestedende diensten en inkopers te waarborgen en te stimuleren. Naast wetgeving dient u gedragscodes te volgen, misstanden te melden en beleid op te stellen.

Aanbestedingswet 2012

In de Aanbestedingswet 2012 zijn de beginselen van non-discriminatie, gelijke behandeling, transparantie en proportionaliteit uitgewerkt. In de Aanbestedingswet 2012 staan voor integriteit bij aanbestedende diensten onder meer de volgende beginselen en bepalingen:

  • U bepaalt op basis van objectieve criteria de keuze voor de wijze waarop u de overeenkomst tot stand wilt brengen en de keuze voor de inschrijvers die worden toegelaten tot de aanbestedingsprocedure (artikel 1.4).
  • Een aanbestedende dienst of een speciale-sectorbedrijf behandelt ondernemers op gelijke en niet-discriminerende wijze (artikelen 1.8 en 1.12).
  • U mag de opdracht niet beperken met het doel bepaalde ondernemers ten onrechte te bevoordelen of te benadelen (artikel 1.10a).
  • U neemt passende maatregelen om fraude, bevoordeling, corruptie en belangenconflicten tijdens een aanbestedingsprocedure doeltreffend te voorkomen, te onderkennen en op te lossen, teneinde vervalsing van de mededinging te vermijden, de transparantie van de procedure te waarborgen en gelijke behandeling van alle ondernemers te verzekeren. Onder belangenconflicten wordt in ieder geval de situatie verstaan waarin medewerkers van aanbestedende diensten die betrokken zijn bij een aanbestedingsprocedure belangen hebben die geacht kunnen worden hun onpartijdigheid of onafhankelijkheid bij deze procedure in het gedrang te brengen (artikel 1.10b).

Meer informatie:
Wat zijn de beginselen van Europees aanbesteden?
Uitsluitingsgronden integriteit
Aanbestedingswet 2012 op wetten.overheid.nl

Ambtenarenwet

De Ambtenarenwet bepaalt in artikel 125 dat het Rijk, de provincies, de gemeenten en de waterschappen een integriteitsbeleid moeten voeren dat is gericht op het bevorderen van goed ambtelijk handelen. Het integriteitsbeleid besteedt aandacht aan het bevorderen van integriteitsbewustzijn en aan het voorkomen van misbruik van bevoegdheden, belangenverstrengeling en discriminatie. Tevens dient er een gedragscode te worden opgesteld en wordt er periodiek verantwoording afgelegd over het gevoerde integriteitsbeleid en over de naleving van de gedragscode.

Ambtenarenwet op wetten.overheid.nl
Handreiking en Modelgedragscodes Integriteit politieke ambtsdragers

Wet Huis voor klokkenluiders

De wet Huis voor klokkenluiders geldt vanaf 1 juli 2016 en verplicht dat organisaties waar 50 of meer mensen werken een klokkenluidersregeling moeten hebben. De verplichting geldt ook voor aanbestedende diensten. Deze interne meldregeling regelt de mogelijkheden en bescherming van werknemers die een vermoeden van een misstand willen melden en hoe de werkgever hiermee omgaat. Hieronder vallen ook misstanden met betrekking tot integer handelen. Voorbeelden hiervan zijn het overtreden van de wet, belangenverstrengeling of het onbehoorlijk handelen of nalaten. Deze misstanden kunnen zich ook gedurende een aanbestedingsprocedure voordoen. Wie vóór 1 juli 2016 al een interne meldregeling had, moet deze aanpassen aan de nieuwe wet.

Wet Huis voor Klokkenluiders  op wetten.overheid.nl

Integriteitsbeleid

Een aanbestedende dienst heeft, net als iedere andere werkgever, een zorgplicht voor zijn werknemers, de ambtenaren. Een volwaardig integriteitsbeleid is onderdeel van deze zorgplicht. Dit betekent onder andere dat de werkgever zijn ambtenaren beschermt tegen integriteitsrisico's, door de organisatie en werkprocessen daarop in te richten (bijvoorbeeld functiescheiding), voorzieningen te treffen (bijvoorbeeld een vertrouwenspersoon) en een gedragscode op te stellen voor goed ambtelijk handelen. Het scheppen van een veilig klimaat is een absolute voorwaarde om integriteitsvraagstukken binnen de organisatie bespreekbaar te maken.

Gedragscodes integriteit

De gedragscode Integriteit Rijk 2016 geeft, naast een minimumnormering, ook algemene handvatten over hoe het Rijk omgaat met integriteit, welke waarden en uitgangspunten het Rijk gezamenlijk hanteert en welke rollen medewerkers, vertrouwenspersonen, leidinggevenden en het topmanagement hierin vervullen. De gedragscode stimuleert het bespreekbaar maken van integriteitsdilemma's en binnen de code wordt veel waarde gehecht aan het integriteitsbewustzijn van iedereen binnen de organisatie. De gedragscode is niet vrijblijvend. Organisaties mogen daarbij wel strikter, maar niet minder strikt zijn in hun normering dan het rijksbrede kader aangeeft. De gedragscode is aanvullend op bestaande regelgeving.

De gedragscode bevat de volgende uitgangspunten voor inkoop en aanbesteden:

  • eerlijke concurrentie staat voorop.
  • houd je aan de geldende regels en procedures.
  • waak voor verleidingen en voorkom (de schijn van) bevoordeling, beïnvloeding of belangenverstrengeling.
  • ga zorgvuldig om met beschikbare informatie.
  • voorkom dat je onterecht toezeggingen doet of verwachtingen wekt.
  • waarborg onafhankelijke besluitvorming.

Meer informatie: Gedragscode Integriteit Rijk 2016

Misstand melden

De wet Huis voor Klokkenluiders verplicht dat een misstand niet-integer handelen eerst intern wordt gemeld, tenzij dit redelijkerwijs niet van u kunt worden gevraagd. Bijvoorbeeld als de melding gaat over de hoogste leiding van de dienst. Wanneer met de interne melding niets gedaan wordt, kan het misstand of het vermoeden hiervan gemeld worden bij het Huis voor klokkenluiders. De wet stelt voorwaarden aan de inhoud van een melding. Zo moet een melding bijvoorbeeld betrekking hebben op schending van een wettelijk voorschrift of een dreiging van gevaar voor het goed functioneren van overheidsorganisatie als gevolg van een onbehoorlijke wijze van handelen of nalaten.

Handreiking: Integriteit in de praktijk: de meldregeling

Integriteit bij bedrijven

Als aanbestedende dienst beoordeelt u de integriteit van de inschrijver. U dient hierbij de wettelijke regels te volgen. U heeft tevens de mogelijkheid om (mogelijke) overtredingen van de mededinging te melden en onderzoek te laten doen naar de integriteit van de inschrijver.

Aanbestedingswet 2012

In de Aanbestedingswet 2012 staan voor integriteit bij bedrijven onder meer de volgende beginselen en bepalingen:

  • U beoordeelt de inschrijving op uitsluitingsgronden en verklaart deze al dan niet van toepassing (artikelen 2.86, 2.87, 2.88 en 2.89). Voor het Aanbestedingsreglement Werken 2016 (ARW 2016) geldt de verplichte uitsluitingsgrond voor zowel Europese als nationale procedures (artikel 2.13). Voor de overige nationale opdrachten geldt de verplichte uitsluiting volgens de Aanbestedingswet 2012 niet.
  • U neemt passende maatregelen indien een inschrijver een aanbestedende dienst heeft geadviseerd of anderszins betrokken is geweest bij de voorbereiding van een aanbestedingsprocedure, om ervoor te zorgen dat de mededinging niet wordt vervalst door de deelneming van die inschrijver (artikel 2.51).
  • Zodra u uitsluitingsgronden (en kwaliteitseisen) stelt, dient een inschrijver een eigen verklaring (Uniform Europees Aanbestedingsdocument) in te vullen, waarin de inschrijver onder meer verklaart dat de uitsluitingsgronden op hem niet van toepassing zijn (artikelen 1.19 en 2.84)

Meer informatie:
Uitsluitingsgronden integriteit
Aanbestedingswet 2012 op wetten.overheid.nl

Wet Bibob

Als extra instrument biedt de Wet Bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (artikelen 5 en 9 van de Wet Bibob) u de mogelijkheid om onderzoek te laten doen naar de integriteit van een inschrijver. Een dergelijke aanvraag moet worden aangevraagd bij het Landelijk Bureau Bibob (hierna: bureau Bibob). Een voorwaarde is dat u als aanbestedende dienst eerst zelf een onderzoek verricht. Tevens dient u in de aanbestedingsstukken te vermelden dat een onderzoek door bureau Bibob tot de mogelijkheden behoort. De wet is verder uitgewerkt in het Besluit Bibob.

Wet Bibob op wetten.overheid.nl
Besluit Bibob op wetten.overheid.nl
Eigen onderzoek  op justis.nl

Reikwijdte

Alleen aanbestedende diensten die tevens bestuursorgaan en/of openbaar lichaam zijn, kunnen gebruikmaken van de Wet Bibob. Het begrip 'aanbestedende dienst' heeft daarmee in de Wet Bibob een beperktere reikwijdte gekregen dan onder de Aanbestedingswet 2012. Er is nog een tweede beperking: zij kunnen alleen een Bibob-advies aanvragen voor opdrachten in de sectoren bouw, ICT of milieu. Als u besluit een Bibob-advies aan te vragen zult u dit vooraf in het aanbestedingsdocument moeten aangeven.

Verplicht gebruik Bibob-vragenlijsten bij eigen onderzoek

Om uniformiteit in het toepassen van de Wet Bibob te bewerkstelligen, is besloten tot het gebruik van algemene vragenformulieren om Bibob-informatie op te vragen. Deze formulieren zijn vastgesteld door de minister van Justitie en Veiligheid. Bestuursorganen kunnen aan de hand van de vragenformulieren vragenlijsten samenstellen. Er is een webapplicatie Bibob vragengenerator ontwikkeld die de keuze uit de vragenformulieren vergemakkelijkt. Het Landelijk Bureau Bibob is onderdeel van Justis. Op de website van Justis vindt u onder meer het vragenformulier overheidsopdrachten en het formulier bevindingen eigen onderzoek.

Webapplicatie Bibob vragengenerator  op vragengenerator.nl
Formulieren Bibob  op justis.nl

Bibob-beleid

U bent zelf verantwoordelijk voor een goede toepassing van de Wet Bibob. Vandaar dat het verstandig is om een Bibob-beleidslijn vast te stellen. Hierin staat aangegeven binnen welke branches de wet wordt toegepast en in welke gevallen het bestuursorgaan daadwerkelijk een Bibob-advies aanvraagt bij het Bureau Bibob.

Bibob-beleid  op justis.nl

Autoriteit Consument & Markt

Bedrijven mogen geen misbruik maken van onderlinge afspraken, fusies of hun overwicht op de markt. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) heeft als taak om deze overtredingen van de mededinging aan te pakken. Het gaat dan om afspraken tussen bedrijven om elkaar niet te beconcurreren. Bij een ernstig vermoeden van afstemming kunt u een inschrijving als onregelmatig aanmerken. Dit betekent dat deze terzijde kan worden gelegd. U kunt mogelijke overtredingen melden bij de ACM.

Dossier: Mededinging